. మల్లా ప్రగడ రామకృష్ణ గీత ( అష్టావక్రగీత యధారం )

 

[24/10, 10:44] Mallapragada Ramakrishna: 4/01..మ. కో (అష్టా వక్ర గీత యాధారం)

మాయ కారణ లక్షణాలు సమంద బుద్దిగా మార్చగా

ధ్యేయ మున్నను కర్మబంధము దివ్య తేజము ప్రశ్నగా

కాయమేనిజ ఆత్మసాక్షిగ కాలతీరుగ నుండగా

సాయ సేవలు సత్యభాష్యము  శాశ్వతమ్మగు నిత్యమున్

భావ వివరణ— ఈ లోకంలోని అన్ని చర్యలు, ఆలోచనలు, బంధాలు మాయ ఆధారితమైనవి.— మానసిక దృష్టిని మాయకు కాక ఆత్మసాక్షిత్వానికి మళ్లించినప్పుడు జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది.— కర్మలను లక్ష్యాలుగా చూసే స్థితి నుంచి పైకి ఎగసి, ఆత్మజ్ఞానం దివ్యప్రకాశముగా అవగతమవుతుంది.— శరీరమును తాత్కాలికముగా గ్రహించి, ఆత్మను సాక్షిగా గుర్తించినవాడు కాలముతో బంధింపబడడు.— ఇలాంటి ఆత్మసాక్షి స్థితి, సత్యమును జపించే పూజారూపం; ఇది నిత్యమైన శాశ్వత సాధన.

***

[24/10, 15:13] Mallapragada Ramakrishna: పద్య పఠనం

అలవైకుంఠము తన్మయమ్మగుటయున్ ఆనంద హృద్యమ్ముగన్

తల నైజంమగు తప్పునొక్కు లగుటన్ దారుల్లు బేధమ్ముగన్

వల వైనంబగు చావు బత్కులగుటన్ వాక్కల్లె జీవమ్ముగన్

కల తీరేయగు కాలవర్ణణ లగన్ మౌనమ్ముగన్

భావ వివరణ– ఆత్మలో లీనమైన స్థితి అలవైకుంఠం — పరమశాంతి.అది అనిర్వచనీయమైన ఆనంద హృదయ స్థితి, స్వరూపానందముగా విరజిల్లుతుంది.– జ్ఞాని తన స్వరూపాన్నే తెలుసుకొని, “తప్పు–సరియైనది” అనే బేధాన్ని విడుస్తాడు.తన మార్గములో దారుల బేధం (ద్వైతం) ఉండదు — అతడు సమత్వంలో నిలుస్తాడు.– చావు, బతుకుల వంటి ద్వంద్వాలు అతనికి లేవు.వాక్కులకతీతమైన జీవనసత్యం, అతని ఆత్మలో సాక్షాత్కారమౌతుంది.– కాలం అనే భావన కూడా కలగానే అతనికి కనిపిస్తుంది.అందుచేత అతడు మౌనము — శాంతి — పరబ్రహ్మతత్త్వ స్థితిలో నిశ్చలుడై యుంటాడు.

*****

4/2..శా

నేనే చేసితినన్న భావముగనున్ నిత్యం బ్రమించేజపమ్

నేనే కర్తననేయహమ్ము కథగన్ నీడల్లె దాహమ్ముగన్

నేనేసత్యమునేనునిత్యముకళానిర్వాక ధర్మమ్మున్

నేనేంచేయననేదినిర్మ లముగన్ నిత్యమ్ము జ్ఞానమ్ముగన్

భావ వివరణ– “నేనే చేశాను” అనే భావమే మాయా బంధానికి మూలం.ఇది నిత్యమైన మానవ మోహజపం — కర్మలో అహంకారం పుడుతుంది.– “నేనే కర్త” అని భావించినంత కాలం నీడలా మమత్వం వెంటాడుతుంది.అ ది దాహాన్ని కలిగిస్తుంది — ఫలాసక్తి దహనముగా మారుతుంది.– కానీ జ్ఞానిని చూసినప్పుడుఆయన “నేనే సత్యం, నేను నిత్య చైతన్యము” అని తెలుసుకుంటాడు.వాక్కు, ధర్మం, కర్మ — ఇవన్నీ ఆ చైతన్యమునే.– “నేను ఏమీ చేయను, చేయడం జరుగుతుంది” అనే అవగాహనపవిత్రతకు, నిత్య జ్ఞాన స్థితికి దారి తీస్తుంది.అక్కడ కర్మలు నిష్కామమవుతాయి — సాక్షి మాత్రమే నిలుస్తుంది.

*****

4/3

నిశ్చల మనసే విజ్ఞాన స్వరూప స్థితి ముక్తి

నిశ్చల మౌనమే మోక్షమాసక్తి లేని బంధమున్

నిశ్చల బంధ విముక్తి విషయాసక్తి లోకమున్

నిశ్చల నిర్విషయమ్ముగుట విజ్ఞాన సర్వమున్

భావ వివరణ..– చంచలత లేని, ప్రశాంతమైన మనస్సే పరమ విజ్ఞానం.అది ఆత్మస్వరూప స్థితి; అదే నిజమైన ముక్తి.– మాటలూ భావాలూ ఆగిపోయి మౌనముగా నిలిచినప్పుడు,అసక్తి స్వరూపం ఏర్పడుతుంది; బంధమనే మాయం తొలగిపోతుంది.– ఈ ప్రపంచమంతా విషయాసక్తి వలయమే.అదినుండి మనస్సు నిశ్చలమైతేనే విముక్తి సాధ్యమవుతుంది.– విషయరహిత నిశ్చలత్వమే జ్ఞాన పరాకాష్ట.అది సర్వవిజ్ఞానానికి మూలం — సాక్షి చైతన్య స్థితి.

****

4/4..మ.

ఇదిగానేనగు లోకమందు కదలేయిచ్చాను సారమ్ముగన్

మదిగానేనగు యత్మలో కలసియేమార్గమ్ము యే కత్వమున్

విధిగానేనగు విశ్వమాయ పరమైవిద్యల్లె విశ్వాసమున్

నిధిసంపూర్ణము దుఃఖసౌ ఖ్యములగా నిర్వాహకంజీవమున్ 

భావం:

ఈ లోకంలో నేను అనుభవిస్తున్న కదలికలన్నీ నాలోనే జరుగుతున్నవే.అది నా యథార్థాత్మలో కలిసిపోయిన ఏకత్వ మార్గం.విధిగా కనిపించే విశ్వమంతయు పరమ జ్ఞానమే; ఆ జ్ఞానమే నిజమైన విశ్వాసం.దుఃఖమూ సుఖమూ ఒకటిగా భావించే స్థితిలో జీవుడు నిర్వాహకుడుగా నిలుస్తాడు —అతడు ముక్తుడవుతాడు.,అహం సర్వమితి జ్ఞానం – బ్రహ్మ ఏకత్వానుభవ స్థితి”

***

4/5 శ్రీమాతా

బంధము లేనిదే నాదము బాధ్యత మోక్షము బోధత్వమ్

బంధుభయాలుశోకమ్ములు బ్రహ్మమయమ్మగు రూపమ్మున్

విందు యహంభవమ్మేయగు విస్మయ సాక్షిగ చైతన్యమ్

అందరు నీతిలోకమ్మగు హాహర యీశ్వర మాయమ్మున్

భావం:బంధమనే భావం లేనప్పుడే నిత్య శాంతి, మోక్ష జ్ఞానం కలుగుతుంది.భయం, శోకం, బాధ — ఇవన్నీబ్రహ్మస్వరూపమేనన్న నిజం తెలిసినప్పుడు,నేను’ అనే అహంభావమూ సాక్షి చైతన్యమై కరిగిపోతుంది.అందరి లోకమూ, అనుభవములూ, యీశ్వర మాయ రూపములే —అవి తత్త్వదృష్టిలో ఒకే పరమసత్యంగా నిలుస్తాయి.

*****

4/6..ఉ.
లాభము నష్టమేమనకులాలన చేయక వచ్చి పోవుటన్
ప్రాభవ పుణ్యపాపములు పాలన చేసియు కాల మాయగన్
స్వాభవ సౌఖ్యదుఃఖములు వాక్కులతీరుల మాయలే యగున్
రేభవ ద్వందమై కళలు రీతిగ సాక్షిగ యాత్మ వైభవం

ఇదీ భావ విశ్లేషణం– మనసు లాభనష్టాల కోసం లాలింపులేదు; అది స్వతహా నిశ్చలంగా ఉంది.– సృష్టి, కర్మ, పుణ్యపాపములు అన్నీ కాలమాయలో జరుగుతున్నాయి; సాక్షి మాత్రం వాటి భోజకుడు కాదు. సుఖం, దుఃఖం, ఇతర వ్యత్యాసాలు వాక్పరిమితులే; అవి మాయలో లీనమవుతాయి. ద్వంద్వాలను లెక్కించని సాక్షి ఆత్మ యొక్క వైభవం, పరమాత్మ స్థితి.

*****

4/7..ఉ.. సత్యదర్శన స్థితి

సత్యమునే జగంబు సుమసాధ్యము తత్పర బుద్ధి తత్త్వమున్

మిత్యము మెన్నుమాయలగు మీరని విద్యల మౌన జ్ఞానమున్

నిత్యము నాత్మతత్త్వమగు నిశ్చల భావము విశ్వమే యగున్

సత్యసమాన విజ్ఞతయు సాధక శోధన యాత్మ తీరుగన్

 విశ్లేషణ ఇలా –

జగత్తు అనేది స్వతంత్ర సత్యం కాదు,సత్యమైన బ్రహ్మతత్త్వముని ఆవిష్కారమే.దానిని గ్రహించుట “తత్పర బుద్ధి” — అంటే ఆత్మలోనే దృష్టి నిలుపు — ద్వారా సాధ్యమవుతుంది.మాయగా భావించే ఈ దృష్టి మిథ్యా కాదు,దానిని మించిన నిజం మౌనజ్ఞానం — అది భిన్నతలేని జ్ఞానం.ఆత్మతత్త్వమనే నిశ్చల భావమే విశ్వరూపమై కనిపిస్తోంది —ప్రపంచమంతా ఆ తత్త్వ ప్రతిబింబమే అని గ్రహించగల స్థితి ఇది.సత్యముతో సమానమైన విజ్ఞానం పొందిన సాధకుడు,తన యాత్మను (చైతన్య స్వరూపమును) శోధించి,సర్వమును ఒకే సత్యరూపముగా దర్శించును.

🌼

4/8.మ కో.సంతృప్తి స్థితి

చిత్తదాహక బాహ్యభంధక చిత్త చెంచల మార్చకే

విత్త సక్య నిరాశ లేకయు విద్య మాయల మార్చకే

మెత్త సాక్షిగ సూన్యవంఛగ మేను జీవన బోధగన్

మత్తు జ్ఞానము సర్వతావిధి మాయ మర్మము జ్ఞానిగన్

పద్యం విశ్లేషణ:చిత్తాన్ని వేధించే దాహమును, బాహ్య బంధములను,చంచలతను తొలగించగల స్థితి — ఇదే జ్ఞాన స్థితి యొక్క ప్రారంభం.ఇది “ముక్తి” యొక్క మొదటి లక్షణం: అభ్యంతర దహనము నివారణం.ధనము లేదా సాధనము పట్ల ఆసక్తి లేకుండా,వద్యా మాయల నుండి విముక్తుడై,తన ఆత్మజ్ఞానంలో స్థిరమవుతున్న వాడు.“విత్త సక్య నిరాశ” — ఇది భౌతిక మరియు మానసిక విరక్తి యొక్క ద్వంద్వ నిర్వచనం.సాక్షి భావముతో, వాంఛలేని శూన్యత స్థితిలో,

జీవనమంతా బోధ రూపముగా అనుభవించు వాడు.“సూన్యవాంఛ” – ఇది అష్టావక్రుడు చెప్పిన నిరాశా స్థితి, సాక్షిత్వ చైతన్యపు సహజ లక్షణం.మత్తువంటి పరమానంద జ్ఞానముతో,సర్వమయమైన చైతన్య విధిని గ్రహించి,మాయ యొక్క అంతర్మర్మమును దర్శించిన వాడే నిజమైన జ్ఞాని.ఇక్కడ “మత్తు జ్ఞానం” అనేది సహజ సమాధి ఆనందంకు సంకేతం.ఈ  “సదా భక్తః, సదా ముక్తః, సదా సుఖీ” అనే స్థితిని చిత్త శాంతి, నిరాశ, సాక్షిత్వం, మాయవిజ్ఞానం అనే నాలుగు దశల రూపంలో అది సాక్షాత్ జీవన జ్ఞానం — బాహ్యముక్తి కాదు,అంతరంగ మౌన సమత స్థితి.

🌿

4/8..శ్రీమాత.. ముక్తి స్థితి

ఆశల తృష్ణసర్వార్ధము యాత్మల హర్షవిషాదమ్మున్

పాశము చిత్త లజ్జామయ పాఠ్య సుదూరము విశ్వమ్మున్

ధ్యాసయు కర్మదేహమ్ముయు ధ్యానము ధీరత ధర్మమ్మున్

వ్రాసిన సత్యమున్ శాంతియు వాక్కులు తీరుగ మోక్షమ్మున్ 

 విశ్లేషిద్దాం:జ్ఞాని మనస్సులో అన్ని ఆశలు, తృష్టులు, ప్రపంచ సర్వార్థాలు కూడా హరిస్తాయి,కాని అతని హృదయంలో హర్ష-విషాదాలు కలవు — సత్యానుభూతి అంతటా నిలిచే మౌనశాంతి.బాహ్య బంధాలు, చిత్తంలో లజ్జాభావం, అనేక భ్రమలూ దూరమై,జ్ఞాని విశ్వాన్ని ధ్యాసతో, నిరపేక్షతో గ్రహించును.జ్ఞాని తన ధ్యాసలో, ధార్మిక కార్యములు, కర్మం శరీరంతో చేసినా,అది అతనిలో బంధం లేదా మాయాస్థితి రాదు — ధైర్యంగా, ధర్మమార్గంలో నిలిచినవాడు.జ్ఞాని తత్త్వ సత్యాన్ని వ్రాసి, తెలియజేసి,అది శాంతి, వాక్పటుత్వం, మోక్షస్వరూపం — అన్ని కలిపిన స్థితి అవుతుంది.🌿 ఈ పద్యం ముక్తి స్థితి, ఆశా తృష్ణల విరక్తి, చిత్త సమతా, ధ్యాసా, ధర్మాన్ని కైమైన నిర్వహణ అనే లక్షణాలను ప్రగల్భంగా చూపిస్తుంది.అది జ్ఞానస్థితి యొక్క న్యాయం మరియు శాంతిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

****

4/9..శ్రీమాత.. ముక్తి స్థితి

ఆశల తృష్ణసర్వార్ధము యాత్మల హర్షవిషాదమ్మున్

పాశము చిత్త లజ్జామయ పాఠ్య సుదూరము విశ్వమ్మున్

ధ్యాసయు కర్మదేహమ్ముయు ధ్యానము ధీరత ధర్మమ్మున్

వ్రాసిన సత్యమున్ శాంతియు వాక్కులు తీరుగ మోక్షమ్మున్ 

 విశ్లేషిద్దాం:జ్ఞాని మనస్సులో అన్ని ఆశలు, తృష్టులు, ప్రపంచ సర్వార్థాలు కూడా హరిస్తాయి,కాని అతని హృదయంలో హర్ష-విషాదాలు కలవు — సత్యానుభూతి అంతటా నిలిచే మౌనశాంతి.బాహ్య బంధాలు, చిత్తంలో లజ్జాభావం, అనేక భ్రమలూ దూరమై,జ్ఞాని విశ్వాన్ని ధ్యాసతో, నిరపేక్షతో గ్రహించును.జ్ఞాని తన ధ్యాసలో, ధార్మిక కార్యములు, కర్మం శరీరంతో చేసినా,అది అతనిలో బంధం లేదా మాయాస్థితి రాదు — ధైర్యంగా, ధర్మమార్గంలో నిలిచినవాడు.జ్ఞాని తత్త్వ సత్యాన్ని వ్రాసి, తెలియజేసి,అది శాంతి, వాక్పటుత్వం, మోక్షస్వరూపం — అన్ని కలిపిన స్థితి అవుతుంది.🌿 ఈ పద్యం ముక్తి స్థితి, ఆశా తృష్ణల విరక్తి, చిత్త సమతా, ధ్యాసా, ధర్మాన్ని కైమైన నిర్వహణ అనే లక్షణాలను ప్రగల్భంగా చూపిస్తుంది.అది జ్ఞానస్థితి యొక్క న్యాయం మరియు శాంతిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

****

4/10..మకో.. స్థితి ప్రజ్ఞత

కర్తభావ మనస్సుగాకయు కర్మమార్గము చేరుటన్

పర్తి పుణ్యము నిశ్చ లమ్ముయు  పాపసాక్షిగ మారుటన్

ధర్తి శాశ్వత దీప్తి కాంతులు ధాత లక్ష్యము కాలమున్

మూర్తి వైనము తీర్పు వైనము ముఖ్య మోహము దేహమున్

 విశ్లేషిద్దాం:అహంకార భావం (“నేను చేస్తున్నాను”) మనస్సు నుండి తొలగిపోతే,కర్మల ద్వారా వచ్చే బంధం అతనికి అన్వయించదు.ఇది స్థిర జ్ఞాన స్థితి లక్షణం.అతనిలో పాప-పుణ్య ఫలాలపై ఆసక్తి ఉండదు,అటువంటి శక్తులు సాక్షి (చైతన్య రూపం)లో విరామం పొందుతాయి.అదే “సాక్షి యాత్మ” స్థితి.అతనిలోని ధ్యాస, స్థిరత్వం — శాశ్వత దీప్తి, కాంతుల్లాంటి ప్రకాశం.సత్య లక్ష్యము, కాలముతో ముడిపడి ఉండే భ్రమలు అతనిలో ప్రత్యక్షం కాదు.బాహ్య రూపాలు, తీర్పులు, ప్రధాన మాయా బంధాలు — ఇవన్నీ అతనికి భ్రమలా కనిపిస్తాయి;అతను మాయా మర్మాన్ని గ్రహించిన జ్ఞాని — కర్మల బంధముతో ఆత్మను కలపకుండా, సత్యరూపంలో నిలుస్తాడు.

🌿 

తరళము

భవభవా మయ హృద్యవిస్మయ భాగ్యతామది దైవమున్

నవవిధాన సుపాధ్య పూజల నాట్యమేగతి మూలమున్

శివభవాస్థితి నవ్యవైభవ శ్రేణివిద్యల కాలమున్

నవనవాభ్యుదయామృతమ్ముయు నాణ్యమున్ గుణ శంకరం

👉  — సృష్టి–లయ చక్రముతో నిండిన లోకం; — ఆ లోకములోని ఆశ్చర్య–అనుగ్రహమయమైన దైవస్ఫూర్తి.సృష్టి యొక్క మాయాజాలములో దైవచైతన్యమే హృద్య విస్మయంగా అనుభూతి అవుతుంది. — సత్య మార్గములో శ్రద్ధయుతో చేసే ఆచరణలు;–భక్తి నాట్యమే జీవ గమనానికి మూలస్వరూపం.— శివస్వరూప స్థితి, యోగమయ సమతా స్థితి;— ఆత్మజ్ఞాన శ్రేణి ద్వారా అభివృద్ధి చెందే కాలజ్ఞానం. శివస్థితి లోని వైభవ విద్యలు కాలాన్ని జ్ఞానముగా మారుస్తాయి.— నిత్య నూతన స్ఫూర్తి అమృత ప్రవాహం;— సత్య, శాంతి, జ్ఞానం గుణములతో మేళవిన శంకరత్వము. శివస్వరూపం నిత్యనూతన అభ్యుదయరూప అమృతం; గుణశంకరముగా వెలుగుతుంది.

****

ఉ.

ధారణ కర్మ భావములు దామని చుట్టును సర్వమoగళం,

ధీరత రక్ష శిక్షణలు ధేనువు మాదిరి వర్ణన మౌఖ్య వాక్కులే;

మారు మయమ్ము తీరును మానస లక్ష్యము తీర్పు విద్యగా,

భారత బద్ద బుద్ధి దశ వక్తృడు వీడు అటు ఎంత మౌఢ్యమో!

పదార్థం (సులభంగా):→మనసులో ధారణ, కర్మ, భావములను చక్కగా మేళవిస్తే సర్వమంగళం కలుగుతుంది.→ధైర్యం, రక్షణ, విద్య — ఇవన్నీ మాటల్లో మాత్రమే మిగిలి, ఆచరణలో కనిపించవు;ధేనువును వర్ణించడమే తప్ప పాలనిచ్చే దైవత్వం ఆచరించడంలో లేదు. →మనసు మార్పు పొందకుండానే తీర్పులు ఇవ్వడం,విద్యగా భావించడం వింతగా మారింది.! →ఇంత తర్కం, ఉపన్యాసం చేసే భారతీయుడి బుద్ధి మూఢత్వంలో మునిగిపోవడం ఎంత విచిత్రమో!

*****

.అష్టావక్ర గీత – 4వ అధ్యాయం కథాగద్యరూపం (స్వానుభవ స్థితి)

అష్టావక్ర మహర్షి ఉపదేశములు వినుచు జనకుడు ఇప్పుడు మరింత లోతైన అంతర్ముఖ యాత్రలో ఉన్నాడు. గత అధ్యాయములో విశ్రాంతి యోగ స్థితి పొందిన రాజు, ఇప్పుడు ఆ శాంతి స్థితిని స్వానుభవంగా దర్శించుచున్నాడు.

అష్టావక్రుడు స్వల్ప మౌనానంతరం చెప్పాడు —

“రాజా! నీవు సాక్షి చైతన్యమవు. నీలోనే జగత్తు ఆవిర్భవించి, నీలోనే లయమవుతుంది. ఆత్మవే సత్యం, ప్రపంచమంతా కేవలం భావన. నీ మనస్సు నిశ్చలమైపోయినపుడు, సత్యమును నీవు ప్రత్యక్షంగా అనుభవిస్తావు.”

జనకుడు ధ్యానములో లీనమై ఉండగా, తనలో ఒక అద్భుతమైన స్పష్టత కలిగింది.

తన కళ్ళముందు ఉన్న రాజభవనం, సింహాసనం, ప్రజలు అన్నీ క్షణకాలంలో ఒక చిత్రంలా అనిపించాయి — "ఇవి నిజమా? లేక కేవలం నా చైతన్య ప్రతిబింబమా?" అని తను అనుమానించాడు.

ఆ వెంటనే అంతరంగంలో ఒక మృదుస్వరములా వినిపించింది —

"నీవే ఆ ప్రతిబింబముల మూలం. నీవే చైతన్యం. నీవే సత్యం."

అష్టావక్రుడు కొనసాగించాడు —

“సత్యమునే జగమన్నివ్వని, దానినే నీ బుద్ధి తెలుసుకోవాలి.

మాయలు, మతాలు, వాదాలు ఇవన్నీ మనసు సృష్టించినవే.

మనసు నిశ్చలమైతే అవన్నీ లయమవుతాయి.

నిత్యమైన ఆత్మతత్త్వమే నిజం.

దానిని తెలిసినవాడే జ్ఞాని.”

జనకుడు ఆ ముక్త స్థితిలో తాను కర్త కాదు, భోక్తా కాదు, అనుభవి కాదు — కేవలం సాక్షి మాత్రమేనని తెలుసుకున్నాడు.

అతని చిత్తం మాయల బంధనాలనుండి పూర్తిగా విడిపోయింది.

వెలుగే అతనిలో మిగిలింది — అది జ్ఞానదీప్తి, ముక్తి, ఆనందం.

తరువాత అష్టావక్రుడు ఉపదేశించాడు —

“నిజమైన ముక్తి అనేది శరీరానికి లేదా కర్మకు సంబంధించదు.

ఆశలు, తృష్ణలు, భయాలు తొలగినపుడు — మౌనానందమే మిగులుతుంది.

అది యోగముకాదు, యాగముకాదు — స్వరూపానుభవమే.”

జనకుడు మౌనములో లీనమయ్యాడు.

అతని ముఖం చుట్టూ ప్రకాశం వ్యాపించింది.

అష్టావక్రుడు చిరునవ్వుతో చూశాడు —

“ఇదే ప్రజ్ఞ స్థితి, ఇదే బ్రహ్మానందం.”

సారాంశం (తాత్పర్యం):

4వ అధ్యాయం జ్ఞాని యొక్క స్థితిని చిత్రిస్తుంది.

జగత్తు సత్యమా మాయా అన్న భావనలకతీతంగా,

సాక్షి చైతన్యమే పరమసత్యమని,

ఆశలేని, దేహాభిమానరహిత స్థితియే ముక్తి అని తెలుపుతుంది.

ఈ అధ్యాయం ద్వారా అష్టావక్రుడు “జ్ఞానం కేవలం గ్రహణం కాదు, అది ప్రత్యక్ష అనుభవం — స్వానుభవం” అని బోధించాడు.

*****