02-02-2026

 

వేడుక వెర్రివేషముల వీనుల విందుల కుప్పి గంతులే 

 పాడమనేటి యాటలగు పాశము వింతగ హాస్య భావమున్

చీడగ డబ్బు పిచ్చిగను చేష్టలు మీరుచు వాక్కు దూషణల్

 పీడగ బుద్ధి తత్వములు పేకగ జూదము మత్తు భూషణన్

వరుస భావార్థం:

జీవితం వేడుకల పేరుతో వెర్రి వేషాలు,

చెవులకు మధురంగా అనిపించే వినోదాలే—లోతుగా చూస్తే అవి ఖాళీ కుప్పిగంతులు మాత్రమే.

ఆటలూ, పాటలూ అన్న ముసుగులో

మనిషిని బంధించే పాశం పనిచేస్తుంది—

నవ్వు రూపంలోనే బంధనం.

డబ్బు మోజు పెరిగి, చేష్టలు హద్దులు దాటుతాయి, మాటలలో విషం, దూషణ

విలువల క్షయం ఇక్కడ స్పష్టం.

బుద్ధిని పీడించే తత్వాలు,

జూదంలా జీవితాన్ని ఆడించడం,

మత్తునే అలంకారంగా భావించడం—

ఇదే ఆధునిక పతనం.

సారాంశంగా: వినోదం పేరుతో వెర్రితనం,

స్వేచ్ఛ పేరుతో బంధనం,సంపద పేరుతో పిచ్చి, ఆనందం పేరుతో మత్తు—ఇవన్నీ కలిసిన జీవితం హాస్యంగా కనిపించే విషాదం.

*****

ఉ.

కోవెల దర్శనం మనసు కోరిక తీరక వాంఛ చెప్పగన్

భావన కర్మగాభవము ప్రార్ధన తీరుగ కోవెలందునన్

రావణ విద్య లీల శివ రామజపంబుగ జేయు చుండగన్

రావణుడేగుదెంచి రఘురామునకున్ బ్రణమిల్లె భక్తుడై

భావార్థం / తత్త్వ వివరణ

ఆలయ దర్శనానికి వెళ్తాం—

కానీ కోరికలు తీరవు.

మనసు మళ్లీ మళ్లీ వాంఛలనే దేవునికి వినిపిస్తుంది.

ఆ కోరికలే భావనగా మారి,

భావనే కర్మగా మారుతుంది.

ప్రార్థన కూడా కోరికల రూపమే అయి ఆలయంలో నిలుస్తుంది.

అసురత్వానికి ప్రతీక అయిన రావణుడికీ

శివభక్తి ఉంది, రామనామం తెలుసు.

విద్య, శక్తి, జపం—అన్నీ ఉన్నా

అహంకారం విడువకపోతే అవి లీలలే అవుతాయి.

చివరికి గర్వం కూలిన వేళ—

శత్రువే అయిన రామునికే శరణాగతి.

అప్పుడు రావణుడు కూడా భక్తుడవుతాడు.

ఇది ఓడిపోయిన వాడి నమస్కారం కాదు—

అహంకార మరణానికి సంకేతం.

****

ఉ

చీకటి లో సుఖాలవల చిత్త యశోభవ చిన్మయా మయా 

థాకిడి తన్మయా దివిటి థస్మ సుధాకృతి సఖ్యతా భవా 

గాకల విశ్వమాయ పలు కావ్య పరాత్పర లీలలే విధీ 

ప్రాకృతి ధీర తాప్రకృతి ప్రార్ధన సంభవ జీవకర్మగన్

భావార్థం 

అజ్ఞానంగా కనిపించే చీకటిలోనూ సుఖాన్వేషణ జరుగుతుంది.

కాని ఆ సుఖం నిజమైనదా?

చిత్తం యశస్సు కోసం పరుగెడుతుంటే, లోపల మాత్రం చిన్మయ స్వరూపం దాగి ఉంది.

జీవితం ఇచ్చే అలసట, పోరాటం—అవి చివరికి మనల్ని

తన్మయత్వానికి నడిపిస్తాయి.

ఆ తన్మయంలోనే అమృతస్వరూపమైన శాంతి సఖ్యతగా అవతరిస్తుంది.

ఈ జగత్తంతా మాయా నాటకం.

విధి తన లీలలను ఎన్నో కావ్యాల్లా రచిస్తుంది—

అన్నీ పరాత్పర తత్త్వానికి దారి చూపే సంకేతాలే.

ప్రకృతిలో మునిగిన జీవుడు,

తాపత్రయంలో ప్రార్థన చేస్తాడు.

ఆ ప్రార్థన నుంచే జీవకర్మ పుట్టుతుంది—

అదే విముక్తికి మార్గమవుతుంది.

సారాంశం

👉 మాయలో పడ్డ జీవుడు, ప్రార్థన ద్వారా చిన్మయ సత్యాన్ని చేరే ప్రయాణమ

******

ఎత్తులు నెంచగల్గవిధి యేదన నాన్చక తెల్పగల్గగన్ 

మత్తునువీడికాలమున మన్ననగా మడిదున్నమేలుగన్ 

సత్తువ కొద్దిసేవలగుసాధన తృప్తియుపొందనేస్తమున్ 

విత్తులు చక్కగాఫలము చిత్తము తీరుగ పంటలేయగున్

భావార్థం

జీవితంలో ఎత్తులు–పల్లాలు ఏవో ముందే లెక్కకట్టలేము;

అది విధి — అంగీకరించాల్సిందే.

అయినా మత్తు, మోహం విడిచిన సరైన సమయంలో

మనసు మడిపి శ్రమపెడితే గౌరవం, స్థిరత్వం లభిస్తాయి.

సత్త్వగుణంతో చేసిన చిన్న చిన్న సేవలే

సాధనగా మారి అంతఃసంతృప్తిని ఇస్తాయి.

విత్తనాలు చక్కగా వేసినట్లే

చిత్తశుద్ధితో చేసిన కృషి

కాలక్రమంలో మంచి పంటగా ఫలిస్తుంది.

****

మత్తేభవిక్రీడితము

తెనుగింపుల్ తెలి తేటగీతికగుటే  దెల్పంగ వైదుష్యముల్

చనువీలున్ చిదుఫుల్ తుషార తలపుల్ చాతుర్య హాస్యాస్మితన్

మన మాధుర్య మహత్య తత్త్వమగు ప్రామాణార్ద్ర సంభావముల్

గుణలక్ష్యమ్ములుషస్సులై విహితముల్ కూర్మిన్ బలోపేతమౌ

పద్య భావార్థం

→ క్లిష్టత లేకుండా, తేటగా అర్థమయ్యేలా భావాన్ని చెప్పగలగడం నిజమైన పాండిత్యం.

→ మాటల్లో స్నేహభావం ఉండాలి,

→ సూక్ష్మమైన ఆలోచనల శీతలత్వం ఉండాలి,

→ చాతుర్యంతో కూడిన చిరునవ్వు (హాస్యాస్మితం) ఆ మాటలకు అలంకారమవగన్

→ మనసుకు మాధుర్యాన్ని ఇచ్చే మహత్తర తత్త్వం ఏమిటంటే –

→ నిజాయితీతో నిండిన అర్థవంతమైన భావన (ప్రామాణ + ఆర్ద్రత).

→ అటువంటి గుణాలు లక్ష్యాలుగా మారి,

→ ఉదయసూర్యుడిలా వెలుగుతూ,

→ మన వ్యక్తిత్వాన్ని దృఢంగా, శక్తివంతంగా చేస్తాయి.

ఎత్తులు నెంచగల్గవిధి యేదన నాన్చక తెల్పగల్గగన్
మత్తునువీడికాలమున మన్ననగా మడిదున్నమేలుగన్
సత్తువ కొద్దిసేవలగుసాధన తృప్తియుపొందనేస్తమున్
విత్తులు చక్కగాఫలము చిత్తము తీరుగ పంటలేయగున్
భావార్థం
జీవితంలో ఎత్తులు–పల్లాలు ఏవో ముందే లెక్కకట్టలేము;
అది విధి — అంగీకరించాల్సిందే.
అయినా మత్తు, మోహం విడిచిన సరైన సమయంలో
మనసు మడిపి శ్రమపెడితే గౌరవం, స్థిరత్వం లభిస్తాయి.
సత్త్వగుణంతో చేసిన చిన్న చిన్న సేవలే
సాధనగా మారి అంతఃసంతృప్తిని ఇస్తాయి.
విత్తనాలు చక్కగా వేసినట్లే
చిత్తశుద్ధితో చేసిన కృషి
కాలక్రమంలో మంచి పంటగా ఫలిస్తుంది.
****
మ.
తెనుగింపుల్ తెలి తేటగీతికగుటా తెల్పంగ విశ్వాసముమ్
చనువీలున్ చిదుఫుల్ తుషారతలపుల్ చాతుర్య హాస్యాస్మితా
మనమాధుర్యమహత్యతత్త్వమగుసామాన్యంబుగాసంశ్రుతన్
గుణలక్ష్యంబ ఉషస్సుగాసహితమున్ గుర్తేసు భంబేయగున్
భావార్థం
సులభంగా అర్థమయ్యే తేటతెలుగు గీతికగా వాక్యం వెలిసినప్పుడు,
అది విశ్వాసాన్ని కలిగిస్తుంది.
అందులో అతి చనువు లేకుండా, చిన్న చిన్న పదాల తుషారంలా
చాతుర్యంతో కూడిన హాస్యస్మితం మెరుస్తుంది.
మనసుకు మాధుర్యాన్ని చేకూర్చే మహత్తర తత్త్వం
సామాన్య భాషలోనే వ్యక్తమైతే
అది ఉదయకాల ఉషస్సులా గుణలక్ష్యాన్ని ప్రకాశింపజేసి
పఠితుడి హృదయంలో శుభాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
****

1. నిజం..

అందం అంగడిగాను నెంచకయనున్ యానంద హృద్యమ్బుగన్
పందెoద్రాక్ష ఫలంబుగాగమనమున్ పాఠ్యంబు వేదంబుగన్
సందేశంబగుతీరుగాబ్రతుకు
గన్ సామాన్య యిష్టంబుగన్
విందేకాదగుసఖ్యతాచెలిమిగన్ విశ్వాస యోగంబుగన్
వరుస భావం
→ స్త్రీని అందంగా మాత్రమే చూసే అంగడిలా కాక, ఆనందానికి మూలమైన హృదయంగా చూడాలి.
→ ఆమె జీవన ప్రయాణంలో ఫలంలా పోషిస్తుంది, వేదంలా బోధిస్తుంది.
→ జీవితం నేర్పే సాధారణ సత్యాన్ని, సరళమైన ఇష్టంగా ఆమె సందేశంగా అందిస్తుంది.
→ ఆశ్చర్యంగా కాకుండా సహజమైన సఖ్యతగా, చెలిమిగా, విశ్వాసంతో జీవన యోగంగా నిలుస్తుంది.
*****
పగలు విధేయతాభవము పాడ్యమి గాంతులు నేత్ర మవ్వగన్
ఎగసి పడేటిసంద్రకళ
యెమ్చను లేకయు చంద్రలీలగన్
ప్రగతి యెలేనిగమ్యమగు ప్రాభవ లక్ష్యము తీరు తెన్నులున్
పగలు శశాంకు డంబరముపై వెలసిల్లెను మిత్ర మిత్రమా
పగలు విధేయతాభవము
→ పగలు అనేది విధేయతా స్వభావంతో, పాద్యరూపంగా వెలుగును ప్రసరించి నేత్రాలకు దర్శనమిస్తుంది.
→ ఎగసి పడే సముద్ర తరంగాల్లా, కొలమానం లేని చంద్రుని లీల వలె ఆ ప్రకాశం విస్తరిస్తుంది.
→ ఆ వెలుగు ఒక స్థిర గమ్యాన్ని సూచించే ప్రాభవ లక్ష్యంగా, జీవన ప్రగతికి దారి చూపుతుంది.
→ పగలే ఆకాశంలో చంద్రునిలా, ఆ సత్యప్రకాశం ఆత్మీయ మిత్రుడిలా మెరిసిపోతుంది.
చిన్న అనుభూతి మాత్రమే 🌿
******
చెం.
సెగలుగనున్న దాపముకు సీఘ్ర నుపాయ మనస్సు లక్ష్య మా
మగనిన కోరికే మగువ మాయలుగమ్మగతీర్చ ధర్మ మా
సగమగుతృప్తిపంచుచు విశాలవిధానబంధ సత్య మా
పగలుశశాంకుడంబరము పై విలసిల్లెను మిత్రరత్నమా
వరుస భావం
→ లోపల మండుతున్న తాపానికి త్వరిత ఉపశమన మార్గం మనస్సు లక్ష్యబద్ధతే
→ పురుషుని కోరికలను స్త్రీ మాయగా భావించినా, వాటిని ధర్మబద్ధంగా తీర్చే మార్గమే జీవన ధర్మం.
→ యుగయుగాలుగా తృప్తిని పంచే ఉన్నతమైన భావబంధమే నిజమైన సత్యం.
→ పగలే ఆకాశంలో చంద్రునిలా విరాజిల్లే అపూర్వమైన మిత్రరత్నంలా ఆ సత్యం ప్రకాశిస్తుంది.
****
పక్కగ బుద్ధతత్త్వమను పాఠము భోదగ తెల్ప పండితున్
చక్కగ మానసంబుగను చల్లగ శాంతిని గూర్చు విద్యగన్
మక్కువ నెంచి నేస్తమగు మంగళ మేయగు నమ్మకంబునౌ
కుక్కకు బుట్టెనంట యొక కుంజరమెల్లరు జూడవింతగన్
వరుస భావం —
బుద్ధతత్త్వమనే గొప్ప ధర్మబోధను పండితుడు పాఠంగా బోధిస్తాడు.
ఆ విద్య మనసును శాంతంగా, చల్లగా తీర్చిదిద్దే శక్తి కలిగినదని చెబుతాడు.
నమ్మకం, మైత్రి, మంగళ భావనలే నిజమైన జ్ఞానఫలమని ఉపదేశిస్తాడు.
కానీ ఆ గొప్ప బోధలు ఆచరణలోకి రాకపోతే పరిస్థితి ఎలా ఉంటుందంటే —
కుక్కకు ఏనుగు పుట్టినట్టు,
అందరూ చూసి ఆశ్చర్యపడే విపరీత దృశ్యంలా మారుతుంది.
అర్థం ఏమిటంటే —
బోధ ఒకటి, ప్రవర్తన ఇంకొకటి అయితే జ్ఞానం వ్యర్థం.
జ్ఞానం జీవనంలో రూపాంతరం చెందనప్పుడే అది హాస్యాస్పదంగా, వ్యంగ్యంగా మారుతుంది.
చక్కని చమత్కారంతో లోతైన నీతి చెప్పారు 👌
*****
చెం.
తలపులు నీదు భక్తి గను తన్మయ నామము నిత్య వాక్కుగా
వలగొని మ్రొక్కు చుంటి వినుభాగ్యము నీదగు శక్తి భక్తిగన్
కలియుగ నాధ గాను కల కావ్య మహత్యతత్వ మేయగన్
ఇలమొలకళ్ళనవ్వులగుయి చ్ఛను తీర్చెడి వేంక టేశ్వరా
🙏 వరుస భావం —
నీ నామమే భక్తుని నిత్య తలపుగా మారివాక్కుగా ప్రవహిస్తుంది.
ఆ నామస్మరణలో లీనమై
వినయంతో మొక్కితే—
భాగ్యమూ, శక్తీ, భక్తీ అన్నీ
నీ అనుగ్రహంగానే లభిస్తాయి.
కలియుగానికి నీవే నాథుడవై,
కళలకూ కావ్యాలకూ ఆధారమైన
మహాతత్త్వంగా వెలుగొందుతావు.
భూమిపై మొలిచే చిరునవ్వుల్లా
జీవుల హృదయాల్లో ఆశను పూయించి,వారి కోరికలను కరుణతో తీర్చే వాడవుఓ వేంకటేశ్వరా!
******

973.చెం.

తలపులు నీదు భక్తిగను తన్మయ నామమునిత్య వాక్కుగా
వలగొని మ్రొక్కు చుంటి వినుభాగ్యము నీదగు శక్తి భక్తిగన్
కలియుగ నాధ గాను కల కావ్య మహత్యతత్వ మేయగన్
ఇలమొలకళ్ళనవ్వులగుయి చ్ఛను తీర్చెడి వేంక టేశ్వరా

🙏 వరుస భావం —నీ నామమే భక్తుని నిత్య తలపుగా మారివాక్కుగా ప్రవహిస్తుంది.ఆ నామస్మరణలో లీనమైవినయంతో మొక్కితే—భాగ్యమూ, శక్తీ, భక్తీ అన్నీనీ అనుగ్రహంగానే లభిస్తాయి.కలియుగానికి నీవే నాథుడవై, కళలకూ కావ్యాలకూ ఆధారమైన మహాతత్త్వంగా వెలుగొందుతావు.భూమిపై మొలిచే చిరునవ్వుల్లాజీవుల హృదయాల్లో ఆశను పూయించి,వారి కోరికలను కరుణతో తీర్చే వాడవుఓ వేంకటేశ్వరా! 

974. చెం.

అసిగొని బంధ తీవ్రతగ నోణ్యత లక్ష్యము చెప్పలేకయున్ 

 మసి మసి జీవితంబగుట మానస వృత్తికి బంధమేయగున్ 

కసి కసి జూపు కయ్యముయు  కానుక తీరున చల్ల బర్చగన్ 

పసితన చేష్టలేబ్రతుకు పాశముతప్పని నోర్పు జీవిగన్ 

బంధాల తీవ్రతలో చిక్కుకొని, మనసులోని లక్ష్యాన్ని స్పష్టంగా చెప్పలేని స్థితి వస్తుంది.

అలా మసకబారిన జీవితం, మనోభావాల వృత్తులకే బంధమై పోతుంది.

కోపంతో నిండిన చూపులు, శత్రుత్వాన్ని కూడా చల్లగా స్వీకరించే దానంగా మార్చగలగాలి.

పసితనపు అమాయక చేష్టలతో జీవితం సాగించినా,

ఈ జీవి బంధాల పాశాన్ని పూర్తిగా తప్పించుకోలేక, ఓర్పుతోనే ముందుకు సాగుతాడు.

*****

975.శా.

ఆరoభాగురు విద్యలన్ని కలౌఆశ్చర్య సంభావ్యతన్ 

ప్రారంభాభవతత్వమేమనసుగన్ ప్రాధాన్యతాశక్తిగన్ 

వైరంబున్ సహవాంఛలే గతిమతీ వైకల్య లక్ష్యంబుగన్ 

భారంబున్ విధిగమ్య తత్త్వముగనున్ భాగ్యంబు ప్రేమంబుగన్ 

సరళ భావం ఇలా—

జీవిత ఆరంభంలో నేర్చుకునే విద్యలన్నీ ఆశ్చర్యం, అవకాశాల భావనను కలిగిస్తాయి.

మనసులో మొదలయ్యే తత్త్వమే నిజమైన ప్రాధాన్యతకు, అంతర్గత శక్తికి ఆధారం.

వైరభావం ఉన్నచోట కోరికలు దారి తప్పి, లక్ష్యం వైకల్యానికి లోనవుతుంది.

బాధ్యతలను విధిగా స్వీకరించినప్పుడు, గమ్యమైన తత్త్వం స్పష్టమవుతుంది;

అప్పుడు భాగ్యం ప్రేమ రూపంలో జీవనాన్ని అలంకరిస్తుంది.

***

976. చెం.

బలము నగాంచదర్పమగు బాష్యమనోభవ నెంచ లేకయున్ 

కలహము జీవనంబగుటకల్ల పదాలగు నోర్వ లేకయున్ 

వలయపుకాపురంబగుట వారధి గానవ వీలు లేకయున్

నిలయము కర్మ తీరగుట నిండని నీడల తీరు జీవమున్

బలం ఉన్నా అది అహంకారంగా మారి, మాటల అర్థాన్ని కూడా గ్రహించలేని స్థితి వస్తుంది.

కలహాలే జీవితం అయ్యినప్పుడు, సత్యమైన మాటలను కూడా భరించలేకపోతాం.

కుటుంబ జీవితం ఒక వలయంలా తిరుగుతుంటే, దాన్ని దాటే వారధి కనిపించదు.

కర్మ ఫలితమే చివరికి నిలయమవుతుంది; జీవితం మాత్రం పూర్తిగా నీడ నిండని అపూర్ణ రూపంగానే సాగుతుంది.

*****

0977.శా..

ఆదిన్ శ్రీమతి కొప్పుపై-తనువుపై-, అంశో త్తరీయంబు పై,

పాదాబ్జంబులపై, పెదా లతటిపై, పాలిండ్లపై, నూత్న మ-

ర్యాదన్-చెందు కరంబు-క్రిందగుట, మీదై నా కరంబుంట మేల్

ప్రాదే రమ్యత గానుగా సహనమై ప్రాధాణ్య దాహంబుగన్

 వరుస భావం → మొదట శ్రీమతియైన ఆమె కొప్పుపై, ఆమె దేహసౌందర్యంపై, ఆమె ధరించిన ఉత్తరీయంపై నా దృష్టి నిలుస్తుంది.→ ఆమె కమలములాంటి పాదాలపై, పెదవుల లతలపై, పాలవంటి వక్షోజాలపై, కొత్తగా వికసించిన→ మర్యాదతో నిండిన ఆమె చేయి నా చేతిమీద ఉంచబడితే,→ ఆ క్షణమే ఆ సౌందర్యం సహనంతో కూడిన రమ్యతగా మారి, నా హృదయంలో అత్యున్నతమైన ఆకాంక్షగా నిలుస్తుంది.

*****

0978.మా. కో.

నింగి మేఘము వర్షమవ్వుట నేస్తనేలగ కాలమున్ 

చెంగు లాగను సంద్రపొంగులు చింత లేకయు నుండగన్ 

జంగు పూలగు వాసనoబగు గాలి తోడగు శాంతికిన్

రంగు లవ్వుట మౌన శక్తియు రవ్వ వెల్గుగ నేస్తమున్ 

భావ విశ్లేషణ→ ఆకాశంలో మేఘం వెంటనే వర్షంగా మారదు. కాలం కావాలి.ఇది జీవితానికి సూచన — భావాలు, ఫలితాలు, కర్మలు అన్నీ కాలపక్వతతోనే ఫలిస్తాయి.→ సముద్రపు అలలు ఉప్పొంగినా, సముద్రం చింతపడదు. అలజడి ఉన్నా అంతరంలో స్థైర్యం ఉండాలి అన్న సందేశం.→ పువ్వుల సువాసన గాలితో కలిసి శాంతిని పంచుతుంది.మాటలకన్నా, మన ఉనికి–ప్రవర్తన చుట్టూ ప్రశాంతతను పంచగలదు.→ మౌనం రంగు లేనిదైనా, అందులో అపార శక్తి ఉంది.అది చిన్న రవ్వలా కనిపించినా, లోతైన వెలుగును ప్రసరిస్తుంది.

******

0979.ఉ.

నువ్వుగ లోకమందున వినూ త్త తలొoచగ పాద మోపుటన్ 

నువ్వుగ లోకమందున వినూత్త తలెత్తగ లొంగు మానవుల్ 

నువ్వుగ వృద్ధిపట్టుదల నోర్పుగ నిత్యము సూర్య చంద్రగన్ 

నువ్వుగ చెట్టుగాకదల నూతన యర్పిత లోక మందునన్ 

భావ విశ్లేషణ→ ఈ లోకంలో నీవు నడిచేటప్పుడు తల వంచి జ్ఞానమనే అడుగులు వేయాలి.అర్థం: వినయం, నిగ్రహం, ఇతరుల పట్ల గౌరవమే నిజమైన ప్రారంభ గుణాలు.→ తలెత్తి అహంకారంగా నిలిచేవారే చివరికి లోకానికి లోబడతారు.అహంకారం పతనానికి దారి తీస్తుందనే ధర్మసత్యం ఇక్కడ దృఢంగా పలుకుతోంది.→ సూర్యచంద్రుల్లా నిరంతరం, నిశ్శబ్దంగా, ఓర్పుతో ఎదగాలి.వారు శబ్దం చేయరు, కానీ లోకాన్ని నడిపిస్తారు — ఇదే నిజమైన వృద్ధి.→ నీవు చెట్టువలె నిలవాలి: నీడనిచ్చేవాడిగా, ఫలమిచ్చేవాడిగా, త్యాగస్వరూపుడిగా.కొత్త లోకానికి నీ జీవితం ఒక అర్పణ కావాలి.

***

0980.ఉ.

ఆట మనోమయంబగు పయాటలు దైవము కల్పనాపరం 

పాటగ తృప్తిగాహృదయ పాఠము చెప్పుచు మాయ మర్మమే 

మాటగ కోపతాపముల మానస వృత్తిగ సర్వమవ్వగా

బాటగజీవనంబు సరి బంధపు బాధ్యత కాల నిర్ణయమ్ 

భావార్థం:జీవితం ఒక ఆటలాంటిది. ఆ ఆటలో మనం చేసే ప్రయాణాలు దైవ కల్పనలుగా జరుగుతాయి. ఆ ప్రయాణంలో ఎదురయ్యే అనుభవాలు మన హృదయానికి తృప్తిని, బోధను నేర్పుతాయి—అవి మాయలో దాగిన మర్మాలు.మన మాటలు కోపం, తాపం వంటి భావాలతో నిండితే, అవే మన మనస్సు వృత్తిగా మారి మన జీవనమంతటినీ ప్రభావితం చేస్తాయి.అయితే జీవన మార్గంలో సరైన బాటను ఎంచుకుంటే, బంధాల పట్ల బాధ్యతను గ్రహిస్తే, కాలమే దానికి తగిన తీర్పు, నిర్ణయాన్ని ఇస్తుంది.

****

0981.ఉ

సంపుగ నీళ్లు నింపగల సాధ్యత దానము కర్మ తీరుగన్

ఇంపగు సర్వ కాలమున యెంచక ధర్మము సక్యతే యగున్

తెంపులు యెన్ని యున్నను స తేట తనంబగు గౌరవాలనే

సంపదలెక్కువై నపుడె సద్గతి నందెదరెల్ల మానవుల్

భావార్థం:పూర్తిగా నిండిన కుండలోకి నీరు పోయలేనట్టే, అహంకారం నిండిన మనసులో దానం ఫలించదు. దానం అనేది కేవలం ఇవ్వడమే కాదు—అది కర్మగా మారినప్పుడే దానికి నిజమైన విలువ వస్తుంది.కాలం, పరిస్థితి అనేది చూడకుండా ఎప్పుడూ ధర్మాన్ని ఆచరించగలగడం నిజమైన సామర్థ్యం.జీవితంలో ఎంతటి విభేదాలు, అడ్డంకులు వచ్చినా, స్పష్టతతో కూడిన నైతికతను, గౌరవాన్ని విడవకపోతే—అవే నిజమైన సంపదలు అవుతాయి.ఆ సంపదలు పెరిగినప్పుడే మనిషి సద్గతిని చేరతాడు; చివరకు మానవులందరికీ అదే పరమ లక్ష్యం.

****

చెం.

0982.చెం.

చదువులతల్లి సాధ్యమదిజాగృతిగానులె చాక చక్యమున్ 

ముదముగ భక్తిశక్తిగనుయుక్తిగ ధర్మ సకాల సత్యమున్ 

కదిలెడిసర్వమాయలగు కాల మనస్సునుబట్టి జీవనమ్ 

విధిగసరస్వతీకళలువిద్య ప్రభావ ప్రకాశ దీప్తిగన్ 

 భావవ్యాఖ్యానం:విద్య ఫలించేది కేవలం గ్రంథపఠనంతో కాదు—జాగృతి, చాకచక్యం (ప్రయుక్తి) ఉన్నప్పుడే.సరస్వతీ కృప కూడా శ్రమతోనే ప్రత్యక్షమవుతుంది.విద్యకు భక్తి శక్తి కలిసినప్పుడు ఆనందం కలుగుతుంది.యుక్తి + ధర్మం + సత్యం—ఇవే విద్యకు ప్రాణం.ఇవి లేని చదువు శూన్యమాత్రమే.కాలమే మాయలన్నిటినీ కదిలిస్తుంది.మన జీవితం కాలానికి కాదు—మనసుకు అనుగుణంగా మారుతుంది.అందుకే విజ్ఞానం మనస్సు నిర్మాణం కూడా.విధిగా సరస్వతీ కళలు వికసించినప్పుడువిద్య ఒక దీపంలా ప్రకాశిస్తుంది—అది వ్యక్తినే కాదు, సమాజాన్నీ వెలిగిస్తుంది.

*****

సీస పద్యము ...11 /3 *స్వరరాగ మాధురి సరసాలు సుందరి మెలకువ మంజరి మనసు దోచె విధి హృద యేశ్వరి విశ్వవి శ్వేస్వరి ప్రేమరూపీ సిరి ప్రేమ దోచె మకులికామేశ్వరి మాయల గడసరి పరువాల గుణసిరి పలుకు దోచె సర్వాంగ పొడగిరి సర్వరంగుమయూరి సౌమ్యార్ధతచకోరి సౌకుమారి ..... *తే: జన్మ జన్మ బందాలుగా జయము నిచ్చు హృదయ వాత్సల్య ఓర్పుతో హృద్య మిచ్చు నిత్య చైతన్య వాహిని నీడ నిచ్చు నిజప్రణయ కావ్యమైమది క్రియలు జొచ్చు ..... సీ:: కనురెప్ప లలసియే కనులు తెరవనిధై తలపుల నిండిన తరుణ మదియు పెదవుల మెరిసియె చేరువ యగుటకు నవ్వులెన్ని విరిసి నయన మదియు రాగాలు మీటుతు రమ్యత తలపులు మమత కరిగ నీక మాయ మదియు చిలిపిఊహలు చేరి చేరితము తెలిపేటి చీకటితో చెలి చేష్ట మదియు ... *తే: మనసు పురివిప్పిన మయూరమైన కధలు చినుకుతడిగ కురిసిపోయి చిత్త మెరుపు నిత్య పులకింతలు మరువని కల ఇదియు జారి పోయెకన్నుల తడి జాము రాత్రి ..... సీ:: భక్తిలేని చదువు ఫలరహితంమగు జ్ఞానంమ్ము గల భక్తి జ్ఞప్తి రాదు ఆరాధనలు కొన్ని అంతర్మధనమగు దివ్యజీవనమున తేజ మదియు ఆభిజాత్యంమ్ముయు ఆవిరైపోతుంది అజ్ఞాన అంతరార్దముకదులుట అభ్యాస వాంఛలు అన్నివేళల లోన అంతటా ఆత్మభావమ్ము కలుగు .... *తే:: మనసు అచలమై ఆత్మగ మాయ తీరు స్మృహ దర్శన భాగ్యము సమయ మందు సత్య వాక్కుగా తెలుపుట సంఘ మందు అపరిమితమైన ప్రేమగా ఆశయమ్ము ****

సీసం:--

ముదుముద్దు నవ్వుల మురిపాల నొలికించుమ

ల్లె పరీమళ మాల చుట్ట

హద్దుపద్దులులేక సుద్దులెన్నియొతెల్పు

ముద్దమందారంపు ముద్ద పెట్ట

మకరసంక్రాంతితో మనసు మనసు లొట్ట

 బంతిని లాలించు పలుకు లెట్ట

కనకాంబరాదిక కనుల తీరుగ గుట్ట

లే, కురులనుక్రాలు లీలలెట్ట

తేట. గీ.

మంచిపనుల చేయించెడు మమత చుట్ట

దాన మది తెల్ప సమరము దారి పట్ట

బహువిధసుమపత్రకళలు బలువు గుట్ట 

మాఘమాసము మనసుగ మాయ నెట్ట

****

సీస

 రోగమున్న హుషారు రోగి గానే మెండు 

కళ్ల పసిoడికి గాంతి మెండు 

ఆత్మ గానని యోగి కద్వైతములు మెండు

 గెలవని రాజుకు కోతలు మెండు   

పాలు పిండిని  గొడ్డు బఱ్ఱె కీతలు మెండు

నేర రంకుమహిళా  నిష్ఠ  మెండు

తత్తర పాటుకు తలతిప్పుటయు మెండు

వంచితగ భర్తపై వలపు మెండు

తే. గీ

వండ లేనమ్మకుకులుకు వగపు మెండు

కూటికియ్యని విటకాని కోర్క మెండు

మాహకమ్మకు మనసున మరులు మెండు

 దేహ సంతృప్తి కథలుగా దివ్య గుండు

****

0993..సీస.

ఆలి యాశన తీర్చుటకు తలవంచియె

బ్రతిమాలుకొను వాని బ్రతుకు రోత 

నర్తనాంగనల వెనక చేరి తాళముల్ 

వాయించు వాని జీవనము రోత

వ్యభిచరించేవార వనిత గర్భమ్మున 

పురుషత్వము వహించు పుట్టురోత

కుటుంబానికి సరి సూత్ర సంపాదన 

 మనుజ బతుకుగాను మనసు రోత 

తే. గీ.

సమయvసంగీత సాహిత్య శాంతి లేక

విలువ లేనికృతులు రచించి విద్య రోత

కవుల గీత రోత యనక కావ్య రాత

మదన మానస వృత్తియు మహిమ రోత 

  **** 

-------

.0. సీస పద్యం.

అల్ప విద్వాన్సుడు నాక్షేపణకు పెద్ద 

మూర్ఖచిత్తుడు కోపమునకు పెద్ద

పెట్టనేరని రండ పెక్కు నీతులు బెద్ద

 గొడ్రాలి భార్యకి  గొంతు పెద్ద 

డబ్బురాని వకీలు దంబంబుకుయె పెద్ద

 రిక్తుని మనసు కోరికలు పెద్ద

 వెలయు నాబోతుకు కండలు పెద్దవి

మధ్య వైష్ణువులకు మాయ  పెద్ద

తే. గీ.

అప్పు వద్దన్న వాడు యం దరిలొ పెద్ద

నిత్య ఆలస్యముగ వచ్చు నీడ పెద్ద

ఆదమరవకoదరిగా ఆశ పెద్ద నిత్య సహకరించేవాడు నిజము పెద్ద

  ****

0..సీ. ప.

ఏ మత మైనను యే కాల మైనను 

 నమ్మక ప్రకృతియే నాంది మనకు 

 తక్కువేదెక్కువ తారతమ్యమనకే 

 మంచి చెడు సమాజ మార్గ దిక్కు

 తల్లితండ్రులదైవ తప్పొప్పుల జయమే

గుండెలో దేవుడే గుర్తు వాక్కు

ఆధునికమనేది అందరి సహకరం

విజ్ఞాన వినయము విద్య మనిషి

తే. గీ.

మానవత్వమేమనగడ మనసునందు 

ప్రాణ మానధన యహింస ప్రగతి నందు 

అర్ధ పరమార్ధ తత్త్వమాశయము నందు

ప్రాంజలి పలుకు పద్యమై ప్రాస ప్రభలు

*****

O983. శా.

విశ్వాత్మా విజయంబు ధర్మమగుటన్ విజ్ఞాన వైనంబుగన్ 

 స్వస్యాత్మా సహనంబు తీరుగనుగన్ సన్మాయ వైనం బుగన్ 

 ప్రశ్యాత్మా ప్రభలేమనస్సుగను గన్ ప్రాధాన్య తత్త్వంబుగన్ 

 విశ్వాత్మా లహరీ సహాయపరమున్ వెన్నెల్లె జీవంబుగన్

విశ్వాత్మగా నిలిచే విజయంధర్మమే ఆధారంగా,విజ్ఞానంతో కూడిన జీవనంగావికసిస్తుంది.స్వస్యాత్మను తెలుసుకొనిహనాన్ని అలవర్చుకున్నప్పుడుఅది సన్మార్గమైన మాయగామనిషిని పరిపక్వం చేస్తుంది.ప్రశ్యాత్మగా (అంతఃపరిశీలనతో)మనస్సు ప్రకాశించినప్పుడుఅదే జీవనంలోప్రాధాన్యమైన తత్త్వంగా నిలుస్తుంది.అలా విశ్వాత్మ లహరీలోజవితం సహాయ–సహకార పరమైవెన్నెల్లా నిశ్చలంగా,శాంతిగా వెలుగుతుంది.

👉

0984. ఉ.

రాఘవ రాజరామ్ యనిన రాజ్య విద్రోహము గాంధి పైన హిం

సాగతిదారి ఘాతమగు సన్నుతి వర్గము మెప్పు గోరగన్ 

రాగము రక్తదాహమగు రాక్షస మాదిరె దుష్ట బుద్ధిగన్

మూగగ పంచభూతములు ముక్తిగ మోక్షము గాంధికేయగున్

 వరుస భావం — పాదం పాదంగా, సూటిగా:భక్తినామస్మరణలో జీవించిన గాంధిపైరాజ్యవిద్రోహం అంటూ హింస నడిపారు.సత్య–అహింస మార్గాన్ని అడ్డగించాలనే ఉద్దేశంతోసన్నుతి వర్గం ఆయనపై ఘాతుక చర్యలకుదిగింది.రాగం రక్తదాహంగా మారిదుష్టబుద్ధి రాక్షస స్వభావంగా రూపుదిద్దుకుంది.అయినా గాంధి మౌనంగా నిలిచి,పంచభూతాల సాక్షిగాముక్తి–మోక్ష మార్గాన్ని చూపిన జాతిపితగా నిలిచాడు.

*****

O985. ఉ

చెప్పుమనస్సు యుక్తమగుచేరువ లక్ష్యము చెప్ప లేనిచో

నొప్పక నమ్మకమ్ము మనసొప్పక చెప్పకతప్పు కోకనే

తిప్పలు నప్పులేయనిన తెప్పల సాగుతు వాక్కులే యగున్

చెప్పుతెగుద్ది యన్ననుడిశిష్టమొ దుష్టమొతేల్చి చెప్పుమా

 వరుస భావం — పాదం పాదంగా సూటిగా, ప్రవాహంగా:మనస్సుకు యుక్తి కలిగిన లక్ష్యం స్పష్టంగా లేకపోతేచెప్పాలనుకున్న మాట దారి తప్పుతుంది. నొప్పి కలుగుతుందేమో అన్న భయంతోనో, నమ్మకం కుదరకపోవడంవల్లనోమనసు ఒప్పక మౌనంగా ఉండటం తప్పుకాదు. జీవితంలో తిప్పలూ నొప్పులూ సహజమే; అవన్నీ దాటించేందుకు మాటే ఒక తెప్పలా మారుతుంది. కానీ “చెప్పాల్సిందే” అన్న ఆతురతతో పలికిన మాటశిష్టమా? దుష్టమా? అన్నదియక్తి, లక్ష్యం, బాధ్యత ఉన్నాయా లేవా అన్నదానిపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది.

****

0986.ఉ.

తీరము నెంచ శాంతిగను తీవ్రత తన్మయ దేహ దాహ మై 

భారము నెంచ సఖ్యతయె భగ్గన మండెడి గుండెచాటు యే 

వైరము నన్న తప్పదన వాసర శక్తియు యుక్తియేయగున్ 

నేరము నన్న నెమ్మదగు నిత్య మనస్సుగ జీవనంబుగన్ 

 భావం ::👉 మనిషి తీరాన్ని (దృక్కోణాన్ని) శాంతిగా ఎంచుకుంటే, లోపలి తీవ్రత కూడా క్రమంగా తగ్గుతుంది.కానీ మనసు అశాంతిగా ఉన్నప్పుడు అదే తీవ్రత దేహదాహంగా, తాపంగా మారుతుంది.👉 బాధను భారంగా కాక, పంచుకునే భావంతో (సఖ్యతగా) చూసినప్పుడులోపల మండే గుండె మంట చల్లారుతుంది.👉 వైరం తప్పదనుకుంటే, అదే మనలో ప్రతికూల శక్తిని పెంచుతుంది.కానీ యుక్తితో, వివేకంతో చూసినప్పుడు ఆ శక్తి మన నియంత్రణలోకి వస్తుంది.👉 నేరభావాన్ని నిరంతరం మోసుకుంటే మనసుకు నెమ్మది ఉండదు.నిత్యజీవితంలో మనసు ప్రశాంతంగా ఉండాలంటే ఆ భావాన్ని విడిచిపెట్టాలి.

****

0987..శా.

మస్తిష్కమ్ మమ మైకమానసముగన్ మంధవ్య హీనంబుగన్ 

మస్తిష్కమ్ సమరంబుగామదిగనున్ మార్గంబు జిహ్వంబుగన్

మస్తిష్కమ్ మమ మంత్రభక్తి గను సామాన్యంబు ధర్మంబుగన్

మస్తిష్కమ్ సహ శాస్త్ర శస్త్రమగుటన్ మాధుర్య శర్ధార్థిగన్ 

మస్తిష్కం మోహంలో మునిగితే ఆలోచనా శక్తి మసకబారుతుంది; స్పష్టత, వివేకం కోల్పోతుంది.అదే మస్తిష్కం సంకల్పంతో యుద్ధానికి సిద్ధమైతే, మాటే (జిహ్వ) దానికి దారి చూపే ఆయుధంగా మారుతుంది — వాక్కే దిశానిర్దేశం చేస్తుంది.భక్తి, మంత్రస్మరణ కలిసినప్పుడు మస్తిష్కం సాధారణ జీవనానికీ ధర్మబోధను ప్రసాదిస్తుంది.జ్ఞానం (శాస్త్రం) మరియు శక్తి/సంకల్పం (శస్త్రం) రెండూ కలిసినప్పుడు, ఆ మస్తిష్కం కఠినతతో కాదు—మాధుర్యంతోనే తన లక్ష్యాన్ని సాధిస్తుంది.

*****

0988..మ. కో.

అమ్మ నిన్నెను వర్ణ శక్యము ఆర్ధి రూపము నయ్యినా

నమ్మి చేరితి సూర్య చంద్రుల నమ్మ వెల్గుల దర్శణీ

తుమ్మిపూలతొ మాల మెర్పులు పూజ్యమవ్వ ప్రదర్శిణీ

పద్మ పీఠపు  షట్చక్రాలతొ పాశ బంధపు మంజరీ

అమ్మను ఎంత వర్ణించినా పూర్తిగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు.ఆమె ఆర్ధి (అర్ధనారీ) రూపంలో ఉన్నా, ఏకైక శక్తి స్వరూపమే.భక్తితో నమ్మి ఆమెను ఆశ్రయించాను;సూర్యుడు, చంద్రుడు ఇచ్చే కాంతిలాఅమ్మ దర్శనం మనకు వెలుగును చూపిస్తుంది.సాదాసీదా తుమ్మి పూలతో చేసిన మాలలే అయినాఆమెకు అర్పిస్తే అవే మహా పూజగా మారుతాయి.పద్మాసనంపై నిలిచిన అమ్మషట్చక్రాల శక్తితోమన బంధనాలైన పాశాలను విడిపించేకరుణామయి మంజరీలా ఉంటుంది.

*****

0989..మ. కో.

అమ్మ శారద అమ్మ లక్ష్మియె అమ్మ పార్వతి ముగ్గురూ

అమ్మలే మము ఏక చిత్తము గాను ధర్మము తెల్పిరీ

అమ్మ చేతిని పైకి చూపియు ఆత్మ రక్షణ చేసియే

అమ్మ చేతిని క్రింద చూపియు దాన మిచ్చుటె రక్షగా

శారదగా జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే అమ్మ,లక్ష్మిగా సంపదను దయచేసే అమ్మ,పార్వతిగా శక్తి–ధైర్యాలను నింపే అమ్మ —ఈ ముగ్గురూ వేరువేరు కాదని, ఒకే తల్లి రూపమని చెబుతారు.ఆ తల్లి మన మనసులను ఒక్క దారిలో కట్టి,జీవితానికి ఆధారమైన ధర్మ మార్గాన్ని మనకు తెలియజేస్తుంది.అమ్మ చేయి పైకి చూపినప్పుడుమన ఆత్మను మనమే రక్షించుకోవాలని బోధిస్తుంది.అదే చేయి క్రిందికి చూపినప్పుడుఇతరులకు దానం చేసి, రక్షణ పొందడమే నిజమైన ధర్మమని తెలియజేస్తుంది.

*****

0990..మ. కో.

సస్య రూపిణి ధర్మ ధాయిణి సత్య మోహిని రక్షగా

విశ్వ ధాత్రివి విస్మ యామిని విశ్వ మాధవి రక్షగా

సస్య శ్యామల సవ్య రంజిత సవ్య శిక్షిత రక్షగా

లాస్య చూపుతొ మోక్ష ధాయిణి లక్ష్య రక్షిత అమ్మగా

భావం —భూమిలో పంటల రూపంగా వెలిసిన అమ్మ,ధర్మాన్ని నిలిపే శక్తిగా ఉన్న అమ్మ,సత్యాన్ని మోహింపజేసే కాంతిగా,సర్వలోకాలను కాపాడే తల్లిగారక్షిస్తుంది.ఈ విశ్వానికి ఆధారమైన ధాత్రిగా,అద్భుతమైన రాత్రి శక్తిగా,సమస్త జగత్తుకి మాధవీ స్వరూపంగామనందరినీ కాపాడుతుంది.పచ్చని పంటల వర్ణంతో శ్యామలగా వెలుగుతూ,కుడి మార్గాన్ని శోభింపజేసే క్రమశిక్షణతో,జీవులను సన్మార్గంలో నడిపించే తల్లిగా ఉంటుంది.లాస్యభరితమైన కరుణ చూపుతో,మోక్షాన్ని ప్రసాదించే దయామయిగా,మన లక్ష్యాలను కాపాడుతూఎల్లప్పుడూ తల్లిలా మనతో ఉంటుంది.

*****

0991.ఉ.

నారి నడుంనవాభ్యుదయనాజుకు నమ్మక సౌఖ్యమేయగు నాం 

చారిగ హావభావములు జాప్యము జూపక కాంక్షచూపుతూ 

కోరిక జూపగల్గగను కోరి సుఖంబగు హృద్య దాహమై

చేరిన జోటునేకలయ చిత్తము సఖ్యత జాము వాంఛగన్

సరళ భావార్థం::నారి యొక్క నడుము, నాభి వంటి సౌందర్య లక్షణాలు నమ్మకాన్ని కలిగించే సుఖంగా కనిపిస్తున్నాయి.ఆమె నడకలోని హావభావాలు ప్రత్యక్షంగా చెప్పకపోయినా, అంతర్లీన కోరికను సూచిస్తున్నాయి.ఆ చూపులు, ఆ మౌన సంకేతాలు హృదయంలో మృదువైన దాహాన్ని రేపుతాయి.అలా మనసు కలిసిన చోట, స్నేహం–ఆకాంక్ష–వాంఛ అన్నీ ఒకే తాళంలో లయబద్ధమవుతాయి.

***

0992. చెం

అతనికి యేమిచెప్పకయు నమ్మకభావము సత్యమేయగున్ 

ఇతనికి యన్నిచెప్పినను యిష్టము మాదిరి వాక్కు లేయగన్ 

అతుకుల బొంతయున్నదన నంతర జీవము దుర్భరాంబుగన్

బ్రతుకులు నెంచబుద్ధిగను ప్రాజ్నుల వాక్కులు వ్యర్థమేయగున్

సరళ భావం::కొంతమందికి ఏమీ చెప్పకపోయినా నమ్మకం సహజంగా ఉంటుంది.మరికొందరికి అన్నీ చెప్పినా, తమకు నచ్చిన మాటలనే నమ్ముతారు.జీవితం అతుకుల బొంతలా ముక్కముక్కలై పోయినప్పుడు,ఆ తరువాతి జీవనం ఎంతో దుర్భరంగా మారుతుంది.అలాంటి స్థితిలో బతుకును ఆలోచించే బుద్ధి లేకపోతే,పండితులు చెప్పే మంచి మాటలకూడా వృథానే అవుతాయి.వి నే హృదయం లేనివాడికి జ్ఞానం శబ్దమే;గ్రహించే బుద్ధి ఉన్నవాడికి మౌనమూ ఉపదేశమే.

***

0993..ఉ.

కానక గొప్ప నీతులు సకామ్యము చేసెద రాజనీతిగన్

జ్ఞానము రాజ్యధర్మము ప్రజన్ బ్రతుకే విధి యాటనేర్పగన్

మానము దేశ భక్తిగను మార్గము మాదగు లక్ష్యసిద్ధి వా

గ్దానము సేయు వారలకు దారుణ భాధలుగల్గు మెండుగన్ 

సరళ భావం::రాజకీయంలో గొప్ప నీతులు ఆచరించాలంటే స్వార్థరహితమైన దృక్పథం అవసరం.జ్ఞానం రాజ్యధర్మానికి పునాది; ప్రజల జీవన విధానాన్ని సరిదిద్దే శక్తి అదే.దేశభక్తి, ఆత్మగౌరవం కలిసినప్పుడే సరైన మార్గం ఏర్పడి లక్ష్యసాధన జరుగుతుంది.కానీ వాగ్దానాలు చేసే వారికే ఎక్కువగా కఠినమైన బాధలు, పరీక్షలు ఎదురవుతాయి.

నీతివ్యాఖ్య

ఈ పద్యంలో రాజనీతికి ధర్మమే ప్రాణం అన్న సత్యాన్ని మీరు బలంగా చెప్పారు.జ్ఞానం లేని రాజ్యపాలన ప్రజలను దారి తప్పిస్తుంది;దేశభక్తి లేకపోతే లక్ష్యం శూన్యమవుతుంది.ప్రజలకు మాట ఇచ్చినవాడు ఆ మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి త్యాగాలు, కష్టాలు అనుభవించక తప్పదన్న సందేశం చాలా గంభీరంగా వెలిబుచ్చారు.

****

0994.ఉ.

భావము నావహించ కవి భాషకు కావ్యపు తోడు నీడగన్ 

రావము చేయునట్లుగను రక్తిగ కూర్చగ సంభవంబగన్

భావ మనంత భావనల పాదపు బుద్ధిగ మార్పు నేర్పుగన్ .

రావ మనంత లక్ష్యమగు రాగము నయ్యెడి కాపురంబునన్ 

**

భావం,::భాషకు నీడలా తోడై కావ్యంగా మారుతుంది.ఆ భావం శబ్దరూపం దాల్చినప్పుడు,శ్రోతకు రక్తి (ఆసక్తి) కలుగుతుంది.అనేక భావాల మధ్య నుంచిబుద్ధి పాదాలుగా మారి అర్థాన్ని నేర్పుతుంది.చివరికి శబ్దప్రవాహం లక్ష్యాన్ని చేరి,రాగమే కావ్యానికి కాపురంగా నిలుస్తుంది.

✦

:0995 మ. కో.

ఖచ్చితమ్ముగు సర్వవేళల కాల మాయలు నోర్పుగన్

వచ్చిపోయిది వర్షమేయగు వాక్కులే మదితీరుగన్

సచ్చిచేసెది యేమియుండదు సాక్షిగా బ్రతుకేయగున్

పిచ్చి వారికి తెల్వితేటలు పెక్కు లుండును పిచ్చిలో!!

✦ సరళ భావార్థం::కాలమనే మాయ అన్ని వేళలలోనూ మనిషిని పరీక్షిస్తుంది.వచ్చి పోయే వర్షంలా మాటలు ఉంటాయి గానీ, మనసును తీరుస్తాయి కాదు.ఈ జీవితంలో నిజంగా నిలిచేది ఏమీ లేదు;జీవితమే ఒక సాక్షిగా నిలిచిపోతుంది అంతే.పిచ్చివారికి మాత్రంతెలివి, తేటతనము, వాదనలు—అన్నీ విరివిగా ఉంటాయి,కానీ అవన్నీ పిచ్చి పరిధిలోనే తిరుగుతాయి!

******

  O996..తరళము

మదన మోహమయంబురా మది మాధ్యమoబుగనౌనుగన్

వదన మందున శోభలేస్థితి వాక్కులౌను శుభంబుగన్

మదిని నిత్యము శాంతి స ఖ్యతమార్గ మేవినమ్రతన్

హృదయ భాగమె బొట్టు పెట్టుట కింపు గూర్చెడి స్థానమౌ.

తాత్పర్యం :

మనసు స్వభావతః తరళమైనది. అది మదనమోహానికి లోనైనప్పుడు భావాల ప్రవాహానికి మధ్యస్థంగా నిలిచి, అంతరంగ స్పందనలకు వేదికగా మారుతుంది. ఆ అంతర్గత వాంఛలు ముఖకాంతిగా వికసించి, శుభమైన వాక్యరూపంలో బయటకు వ్యక్తమవుతాయి. అయితే ఈ తరళమైన మనసుకు నిత్యశాంతి లభించాలంటే, దాని మార్గం వినమ్రతతో కూడిన స్నేహభావమే. అహంకారాన్ని విడిచిన శఖ్యత, సహజమైన శాంతిని ప్రసాదిస్తుంది. ఆ వినమ్రత హృదయంలో చిన్న బొట్టులా స్థిరపడినప్పుడు, అదే ఆనందానికి మూలస్థానమై మన జీవనాన్ని కింపుగా మారుస్తుంది. అట్లా, భావతరంగాల నుంచి హృదయశాంతి వరకూ సాగే మనస్సు ప్రయాణాన్ని ఈ పద్యం సౌమ్యంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.

*****

0997..చెం..

తెలుసుకొనంగ విద్యలవి తెల్విని పెంచగలంగ తీరుగన్

 మలుపులు దారిజీవితము మానస మవ్వగ నేస్తమే యగున్ 

పలుకులు మార్చగల్గమది పాఠ్యముబాధల బంధమే యగున్ 

తలపులజీవితంబగుటతాపముదాహము దేహమేయగున్

సరళంగా భావం చెప్పితే—తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్నప్పుడు విద్యలు మన అవగాహనను పెంచుతాయి. జీవితంలో వచ్చే మలుపులు మనసును మేల్కొలిపే మిత్రుల్లా మారుతాయి. మన మాటలను మార్చుకునే శక్తి ఉంటేబాధలు కూడా పాఠాలుగా మారతాయి,బంధనాలుగా కాక.కానీ ఆలోచనలు అదుపు తప్పితేజీవితమే తాపంగా మారిదాహం, అలసట శరీరానికే అంటుకుంటాయి.విద్య, వివేకం, మాటల నియంత్రణ ఉంటే జీవితం శాంతిగా సాగుతుంది; లేక పోతే ఆలోచనలే బాధగా మారుతాయి.

******

0998..మ. కో.

కచ్చితమ్మగు జీవనంబుగు కామ్య భవ్యత గాయగన్

సచ్చిదానమయంబుగానగు సాధనంబులు గాయగన్

ఇచ్చచుట్టును ప్రేమపుట్టును యీ శ్వ రత్వమ యంబుగన్

పిచ్చివారికి దెల్వితేటలు పెక్కు లండును పిచ్చి లో 

సరళభావం

మన జీవితం నియమబద్ధంగా నడవాలి. కానీ కోరికలు ఎక్కువైతే జీవన గౌరవం తగ్గిపోతుంది. నిజమైన ఆనందం దానము, నియమం, ఆచరణ వంటి మంచి సాధనల వల్లనే వస్తుంది. వాటిని వదిలితే మన జీవితం దారి తప్పుతుంది.కోరిక శుద్ధంగా ఉంటే ప్రేమ పుడుతుంది. ఆ ప్రేమ విస్తరించి ఈశ్వర భావంగా మారుతుంది. దేవుడు దూరంలో కాదు; మన శుద్ధమైన ప్రేమలోనే ఉంటాడు.మోహంలో ఉన్నవారికి ఈ నిజాలు అర్థం కావు. వారు తమ తప్పు ఆలోచనలనే తెలివిగా భావిస్తారు. అజ్ఞాన స్థితిలో ఉన్నవారికి నిజమైన జ్ఞానం స్పష్టంగా కనిపించదు.

******

0999.. ఉ.

మానము నర్పనేయగుట మానస తృప్తియు బిడ్డలేయగున్

హీనత జూపులౌను బలహీనత నెంచియు దేహదాహమున్

ప్రాణము దానమే యగు ను పాయము లేనిమనస్సు జీవిగన్

దానము సేయువారలకు దారుణబాధలు గల్గుమెండుగన్

అహంకారాన్ని అర్పించినప్పుడు (త్యాగం చేసినప్పుడు) మనసుకు కలిగే తృప్తి బిడ్డలాంటిది —అది కృత్రిమం కాదు, జన్మసిద్ధమైన ఆనందం.ఇక్కడ “బిడ్డలేయగున్” అన్న ప్రయోగం చాలా సున్నితంగా ఉంది త్యాగాన్ని కొందరు హీనతగా చూస్తారు,అదే బలహీనత అనుకుంటారు.కానీ అది దేహస్థాయిలోని దాహం మాత్రమే —ఆత్మ స్థాయిలో కాదు.ఇది లోకదృష్టి–తత్వదృష్టి మధ్య ఉన్న విరుద్ధతను చూపుతుంది.నిజమైన జీవితం అంటేప్రాణాన్నే దానంగా భావించే మనసు.అటువంటి మనసుకు ప్రత్యేక “ఉపాయం” అవసరం లేదు —అది సహజ ధర్మంగా ప్రవహిస్తుంది.ఇది భగవద్గీత భావానికి చాలా దగ్గరగా ఉంది.ఇదే పద్యంలో ఉన్న తాత్విక శిఖరం.దానం చేసినవారికే ఎక్కువ బాధలు వస్తాయి —కానీ అవి శిక్షలు కాదు,పరీక్షలు.ధర్మం ఎప్పుడూ సౌకర్యాన్ని హామీ ఇవ్వదు,అర్థాన్ని ఇస్తుంది.

*****

1000..చెం.

హరిత నిరంతరంబుగను హాయిని గొల్పుటే హరి యoశమున్

గిరివరదా వినమ్రతగగీతగ నేస్తముగాను నిత్యమున్

సిరిగలవాడుచిన్మయుడుశీఘ్రముసంపదనిచ్చువాడుగన్ 

సరి సరి యేయనేవిధము సామిగసద్గతి నిచ్చు విధానమే యగున్

భావార్థ విశ్లేషణ:→ హరితత్వం అంటే కేవలం ప్రకృతి కాదు; నిత్య నవీనత, జీవశక్తి, శాంతి. ఆ హాయిని నిరంతరం ప్రసాదించేవాడే హరి స్వరూపం.→ గిరివరధారి అయిన హరి, గీతలో చెప్పిన వినమ్రత ద్వారా జీవునికి నిత్య మిత్రుడిగా నిలుస్తాడు.→ లక్ష్మీతో కూడినవాడు, చైతన్య స్వరూపుడు; భౌతిక సంపదతో పాటు ఆధ్యాత్మిక సంపదను కూడా శీఘ్రంగా అనుగ్రహించేవాడు.→ ఈ విధానమే—సమత్వం, శరణాగతి, వినయము—జీవునికి సద్గతిని ప్రసాదించే దైవ మార్గం.

*****