సంస్కృతం

 

శ్రీ మాతంగసుతాప్రియం, శ్రీచెంద్రశేఖరాశ్రితామ్
సోమాంశుమౌళిరాజితమ్ బోధత్వ దివ్యమంగళమ్
భీమాభిరూపవిశ్వేశం,భీతిమార్పు విశ్వనాదమ్
నిలకంఠ సమాశ్రయే నిత్య హృదయ నిర్మలమ్

భావసారం:
శ్రీమాతంగసుత (పార్వతీదేవి)కు ప్రియుడైన పరమేశ్వరుడు, చంద్రశేఖరుని ఆశ్రయించిన దివ్యస్వరూపుడు, చంద్రమండల కాంతితో మౌళి ప్రకాశించే మహాదేవుడు — ఆయనదివ్యమంగళ స్వరూపం మనకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించుగాక. భయాలను తొలగించే విశ్వనాథుడు, భీమరూపుడై జగత్తును రక్షించే నీలకంఠుడు — ఆయనఆశ్రయం హృదయాన్ని నిత్యం నిర్మలంగా ఉంచుతుంది.
****

అ. అనుబంధాః ఆత్మీయానురాగబంధాః జీవామృతాః ।

సుగంధపరిమళాః సఖ్యతా సహవాసామృతాః ।

అక్షరసత్యభావభిన్నేష్వపి ఏకం ఆప్యాయామృతాః ।

జీవనగౌరవమర్యాదా సద్భావ ఉత్తేజామృతాః ॥

భావము..ఆత్మీయ అనురాగ బంధాలు జీవామృతములు.స్నేహ సహవాసాలు సుగంధ పరిమళామృతములు.అక్షర సత్యభావ భిన్నతలలోనూ ఏకత్వం ఆప్యాయామృతము.జీవన గౌరవ మర్యాదలు, సద్భావ ప్రోత్సాహాలు అమృతస్వరూపములు.

********

 మూఢమతేః భావాతీత- విన్యాసప్రావిణ్యత్వమ్ ।

ఇహలోకే సహభావ్యం సమర్థత్వం సద్భావమ్ ॥

సరళ భావం..మూఢమనస్సు దాటి భావాతీత స్థితిని గ్రహించగల విన్యాస ప్రావీణ్యం అవసరం. ఈ లోకంలో పరస్పర సహభావంతో కూడిన సమర్థత, సద్భావమే నిజమైన విలువ.

*****

 కాలకూటవిషం భుంక్త్వా గర్వి తోసి మహేశ్వరః

గంగధారణ గుణాధ్యా కాలా తీత ప్రేమతపః

భుజంగ ధారణ ధీర భుక్తి పరాత్పరామాయ

ఆస్తి చేత్తవ సామర్థ్యంజ్వారాన్నం భోక్తుమర్హసి శంభో ॥

భావం...Shiva సముద్రమథనంలో వచ్చిన కాలకూట విషాన్ని సేవించినవాడు మహేశ్వరుడు. గంగను తలపై ధరించినవాడు. కాలానికి అతీతమైన ప్రేమతపస్సుతో ఉన్నవాడు. పాములను అలంకారంగా ధరించిన ధీరుడు. భోగమూ, పరమాత్మతత్వమూ రెండింటికీ అధిపతి. అలాంటి నీకు నిజంగా అంత సామర్థ్యం ఉంటే, జ్వరంతో బాధపడుతున్నవారికి పెట్టే సాధారణ జ్వారాన్నాన్ని (గంజి/సాధారణ ఆహారం) కూడా స్వీకరించగలవు కదా ఓ శంభో!

******

 మ. తెలుగున్ భాషను నాదుయత్నమగుటన్ నానంద పద్యంబుగన్ 

పలుకుల్ సాధ్యము సభ్యతాభవముగాన్ పాఠ్యంబు దాహంబుగన్ 

వెలుగుల్ పంచ కవింద్ర హృద్యమగుటన్ విశ్వాస సాహిత్యమున్ 

తలపుల్ తెల్పగ యీమనస్సునకునే నాధ్రాభి లాషంబుగన్ 

సరళ భావం...తెలుగు భాషలో రచన చేయడం నా ప్రయత్నంగా, ఆనందపద్యంగా ఉంది. మంచి మాటలు సభ్యతతో కూడిన పాఠ్యంగా మారాలి. కవుల హృదయాలను తాకేలా వెలుగులు పంచే సాహిత్యం విశ్వాసాన్ని పెంపొందించాలి. ఈ మనసులో ఉన్న ఆంధ్రాభిలాషను నా తలపుల ద్వారా తెలియజేస్తున్నాను.

******

: నీ చరణంబుల్ జేర భజగోవింద సమ్మోహమై

సంప్రాప్తే సన్నిహితకాలే విజ్ఞానం భజగోవిందమ్ ॥

సరళ భావం...నీ చరణాలను చేరడమే భజగోవింద తత్త్వంలోని పరమమోహన అనుభూతి. కాలం సమీపించినప్పుడు, చివరికి జ్ఞానం కూడా గోవింద భజనలోనే పరిపూర్ణత పొందుతుంది.

****

గంగాప్రవాహ పరిభద్ధ జటాకిరీట నాధ
సంగీత నాట్య సువిశారద చంద్ర చూడమణి
దిగ్వ్యాఘ్రహస్తిమయ నాగ శుభ్రసువస్త్రధారిన్
గౌరీపతే భవతు తే - శివ శివ  సుప్రభాతమ్||
సరళ భావం:
గంగాప్రవాహంతో అలంకరించిన జటాకిరీటం గలవాడా! సంగీతం, నాట్యంలో నిపుణుడా! చంద్రకళను ధరించినవాడా! వ్యాఘ్రచర్మం, గజచర్మం, నాగాభరణాలు, శుభ్రమైన వస్త్రాలతో శోభిల్లువాడా! గౌరీపతీ! నీకు ఈ శివమయ సుప్రభాతం మంగళకరంగా కలుగుగాక.
*****
శ్లో𝕝𝕝 శివశంకరకింకర కల్పతరుం నమోనమః
భవబంధన భంజన మేరుఘనం నమోనమః
భువనత్రయరక్షణ భారవహం నమోనమః
ప్రణమామి హరం జగదేకసురం నమోనమః

సరళభావం:
శివశంకరుని సేవకులకు కల్పవృక్షంలా వరాలు ప్రసాదించువాడికి నమస్కారం. జనన–మరణ బంధనాలను ఛేదించువాడికి నమస్కారం. మూడు లోకాల రక్షణ భారాన్ని మోసే మహోన్నతుడికి నమస్కారం. జగత్తుకు ఏకైక దివ్యాధారమైన హరునికి నేను మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరిస్తున్నాను.
****
శ్లో𝕝𝕝 అకస్మాదేవ యః కోపాత్పరుషం బహు భాషతే।
తస్మాదుద్వేజతే లోకః సస్ఫులిఙ్గాదివానలమ్॥
ఆకస్మికవృష్టికాలే దుర్గమో భవతి మార్గః ।
తస్మాత్ స్వధర్మపాలనం సువాక్యైః శోభతే నృణామ్ ॥

తా𝕝𝕝 తొందరపడి ఎవడైనా కోపానికి లోనై కఠినముగా మాట్లాడినచో లోకమంతయూ బాధనొందును. ప్రజ్వరిల్లుచున్న అగ్ని నుండి ఎగిసిపడే అగ్నికణాలు కూడా దహనకారకములగుచున్నవికదా!       
ఆకస్మిక వర్షంలో మార్గం కఠినమవుతుంది. అలాగే లోకజీవనంలోనూ కఠిన పరిస్థితులు వస్తాయి. అందువల్ల సమయోచితమైన సద్భాషణతో స్వధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
****
నిత్యం స్వబలసంకల్పః లోకే భవతు సద్భావః ।
ఫలం మానవతాస్థితిః ప్రగతిపన్థా మహద్విద్యా ॥
సరళ భావం
మనిషికి ఎల్లప్పుడూ స్వబలంపై సంకల్పం ఉండాలి. లోకంలో సద్భావన పెరగాలి. మానవత్వమే జీవిత ఫలితంగా నిలవాలి. గొప్ప విద్య ప్రగతికి మార్గమవుతుంది.
*****
శ్లో 𝕝𝕝    *బాలకసఖత్వమకారణహాస్యం*
*స్త్రీషు వివాదమసజ్జనసేవా|*                   *గార్దభయానమసంస్కృతవాణీ*
*షట్సు నరో లఘుతాముపయాతి||*

  తా 𝕝𝕝  *బాలురతో స్నేహం, కారణంలేని నవ్వు, స్త్రీలతో వివాదం, దుర్జనులను సేవించుట, గాడిదపై ప్రయాణించుట, సంస్కారయుక్తముకాని మాట - ఈ ఆరింటివల్ల మనుష్యుడు అల్పుడగుచున్నాడు......
****

అనుష్టన్ 

శ్వేతవస్త్రధరే వాణి శీఘ్రసంకల్పరాణినీ ।

వాగ్దేవతే సుభాషిణ్యై సర్వార్థప్రద మణీ ॥

కవితాజ్ఞానసిద్ధ్యర్థం కామ్యసాహాయదాయినీ ।

భిక్షాం దేహి సరస్వతి చిత్తే సద్భావసర్వదా ॥

భావార్థం...శ్వేతవస్త్రధారిణి వాణీ దేవీ!శీఘ్రసంకల్పాలకు రాణివి, మధురవాక్య ప్రసాదినివి.సర్వార్థాలను ప్రసాదించే మణివంటి తల్లీ!కవితా జ్ఞాన సిద్ధి కోసం కోరిన సహాయాన్ని అనుగ్రహించువి.ఓ సరస్వతీ! నా చిత్తంలో ఎల్లప్పుడూ సద్భావాలను నింపుము.

*******

వ్యూహలక్ష్మీం మహాలక్ష్మీం సమ్మోహనసిద్ధిలక్ష్మీమ్ ।

పద్మాసనస్థితాం నిత్యం ప్రాణరాజ్యప్రదాం శుభామ్ ॥

సర్వసంపత్ప్రదాత్రీం తాం మాయామోక్షప్రదాయినీమ్ ।

వందే చంద్రసహోదరీం ప్రేమభాగ్యప్రదాం శివామ్ ॥

భావార్థం..?వ్యూహరూపిణి, మహాలక్ష్మి, సమ్మోహనసిద్ధి ప్రసాదినీ!పద్మాసనంలో స్థితించి, ప్రాణశక్తిగా రాజ్యలక్ష్మిగా వెలిగే దేవీ!సర్వసంపదలను ప్రసాదించువి, మాయను దాటించి మోక్షాన్నిచ్చువి!చంద్రుని సహోదరివై, ప్రేమను, భాగ్యాన్ని ప్రసాదించువి — నిన్ను వందిస్తున్నాను.

******

 శ్రీవత్సాంకిత శ్రీకాంత కిరణశోభిత లక్ష్మివాన్ ।

శ్రీయుక్త శ్రీమతాం శ్రేష్ఠ శ్రీకళ్యాణరూపధృక్ ॥

మమాత్మని వస శ్రీమన్ మానససౌభాగ్యదాయక ।

మంగళం కురు మాధవ దేవదేవ జగత్పతే ॥

భావార్థం...శ్రీవత్స చిహ్నంతో అలంకృతుడా! శ్రీకాంతుడా! కిరణకాంతులతో ప్రకాశించే లక్ష్మీ స్వరూపుడా!శ్రీయుక్తుడా! శ్రీమంతులలో శ్రేష్ఠుడా! కళ్యాణరూపిణి లక్ష్మీ సహితుడా!ఓ శ్రీమన్నారాయణా! నా ఆత్మలో నిత్యం నివసించి మానససౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించు.ఓ మాధవా! దేవదేవా! నాకు మంగళాన్ని కలుగజేయుము

******

"జపకాలే తథా హోమే పూజాకాలే చ సర్వదా |

మౌనం విధేయం విద్వద్భిః అన్యథా నిష్ఫలం భవేత్ ||"

జపము చేయునప్పుడు, హోమ సమయమునందు, మరియు భగవత్పూజ చేయునప్పుడు ఎల్లప్పుడూ మౌనమును పాటించాలని విద్వాంసులు (జ్ఞానులు) చెబుతారు. అలా కాకుండా లౌకిక విషయాలు మాట్లాడితే ఆ పూజ నిష్ఫలమవుతుంది.

******

"మౌనయుక్తః శుచిః భూత్వా పూజయేత్ పరమేశ్వరమ్ |

జల్పనైః తు భవేత్ దోషః పూజా చ విఫలా భవేత్ ||"

 పూజ చేసేవారు మౌనంగా, పవిత్రంగా ఉండి పరమేశ్వరుని ఆరాధించాలి. పూజ మధ్యలో ఇతరులతో మాట్లాడటం (జల్పనైః) వల్ల దోషం చుట్టుకోవడమే కాకుండా, ఆ పూజ విఫలమవుతుంది (ఫలాన్ని ఇవ్వదు).

******

"మనఃప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః |

భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్తపో మానసముచ్యతే ||"

 మనో నిశ్చలత, సౌమ్య భావం, మౌనము, ఆత్మ నిగ్రహం, అంతఃకరణ శుద్ధి... వీటన్నింటినీ "మానస తపస్సు" అంటారు. పూజ చేసేటప్పుడు ఈ మానస తపస్సు (మౌనం) తోడుగా ఉన్నప్పుడే భగవంతుని అనుగ్రహం లభిస్తుంది.

*********

లౌకికీం వర్తయన్ వార్తాం పూజాయాం జపకర్మణి |

భ్రశ్యతే దైవసంయోగాత్ స గచ్ఛేత్ విఫలాం క్రియామ్ ||"

పూజ లేదా జపం చేసే సమయంలో లౌకిక విషయాల గురించి (ఇంటి విషయాలు, వ్యాపారాలు, ఇతర సంభాషణలు) మాట్లాడే వ్యక్తి... దైవ అనుసంధానం నుండి భ్రష్టుడవుతాడు (దైవసంయోగాత్ భ్రశ్యతే). అతను చేసే ఆ పూజా క్రియ అంతా పూర్తిగా విఫలమవుతుంది.

**********

"పూజాయాం జపకాలే చ న వదేదపభారతమ్ |

మౌనేనైవ చ కర్తవ్యం పూజనం శంకరస్య చ ||"

శివపూజ చేసేటప్పుడు లేదా జప సమయాల్లో అపభాషణలు (అనవసరమైన లౌకిక సంభాషణలు) చేయకూడదు. కేవలం మౌనంతోనే శంకరుని పూజను నిర్వహించాలి. మౌనమే నిజమైన అంతఃపూజ.

******

"జల్పన్ అన్యకథాః మోహాత్ పూజాయాం నిరతోపి సన్ |

న లభేత్ దైవసాన్నిధ్యం వ్యర్థం తస్య తు పూజనమ్ ||"

పూజలో కూర్చున్నప్పటికీ, మోహం చేత ఇతరులతో అన్య కథలు (దేవునికి సంబంధించని విషయాలు) మాట్లాడేవాడు... భగవంతుని సాన్నిధ్యాన్ని లేదా అనుసంధానాన్ని పొందలేడు. అతని పూజ కేవలం బాహ్య ప్రదర్శనగానే మిగిలిపోతుంది తప్ప, భగవంతుడిని చేరుకోలేదు.

*****

"పూజకాలే చ యో మోహాత్ ప్రలాపం కురుతే నరః|

తస్య దైవానుసంధాన ముత్సృజ్య విశతి రాక్షసాః ||"

పూజా సమయంలో ఏమరపాటుతో గానీ, అహంకారంతో గానీ ప్రలాపాలు (అనవసరపు మాటలు) పలికే మనుష్యుడి నుండి... దైవ అనుసంధానం తొలగిపోతుంది (దైవానుసంధాన ముత్సృజ్య). ఆ సమయంలో అక్కడ దైవిక శక్తికి బదులు రాక్షస (నకారాత్మక/Negative) శక్తులు ప్రవేశిస్తాయి. అంటే మనస్సులో చెడు ఆలోచనలు, కోపం, విసుగు వంటివి పెరుగుతాయి.

*****+

*యాజ్ఞవల్క్య స్మృతి:*

"వాచా దైవమనుసంధాయ మనసా తద్గతం చరేత్|

వాగ్భేదే సతి విచ్ఛిన్నం తద్విద్ధి హరిభాషణమ్ ||"

నోటితో దైవ నామాన్ని లేదా మంత్రాన్ని పలుకుతూ, మనస్సును ఆ దైవమునందే లగ్నం చేయాలి. ఎప్పుడైతే వాక్కులో భేదం వస్తుందో (అంటే దైవ నామం ఆపి లౌకిక మాటలు మాట్లాడతామో), అప్పుడే ఆ హరి (భగవత్) అనుసంధానం విచ్ఛిన్నమైపోతుందని (విచ్ఛిన్నం తద్విద్ధి) తెలుసుకోవాలి.

****

మంత్రమధ్యే క్రియామధ్యే విష్ణోః స్మరణపూర్వకమ్ |

యత్కించిత్ క్రియతే కర్మ తత్కోటిగుణితం భవేత్ ||

మంత్రం జపిస్తున్నప్పుడైనా లేదా ఏదైనా పని (క్రియ) చేస్తున్నప్పుడైనా... మధ్య మధ్యలో శ్రీమహావిష్ణువును స్మరిస్తూ (తలచుకుంటూ) చేసే ఏ పనైనా సరే, దానికి లభించే పుణ్యఫలం కోటి రెట్లు పెరుగుతుంది.నివార్య కారణాల వల్ల పూజ మధ్యలో మాట్లాడాల్సి వస్తే, మళ్లీ చేతులు కడుక్కుని, 'ఓం విష్ణవే నమః' అని మూడు సార్లు స్మరించి పూజను కొనసాగించాలని శాస్త్రం చెబుతోంది.

శుభమ్ జయమ్

*****

మారుతిం భక్తిధన్యం తం రామామృతనితధ్యాయినమ్ ।

శ్రీరామహృత్స్థకింకరం సర్వార్థసంధానకారకమ్ ॥

ఘోరదైత్యప్రహంతారం సంఘర్షమూలకృతార్థకమ్ ।

గిరివాసం భజామ్యహం ఆకాశసౌధం నమామ్యహమ్ ॥

భావం...హనుమంతుడు భక్తిశ్రేష్ఠుడు, ఎల్లప్పుడు శ్రీరామనామామృత ధ్యానంలో లీనుడు.శ్రీరాముని హృదయంలో నిత్యసేవకుడై, సర్వకార్యసిద్ధికి కారకుడు.ఘోర రాక్షస సంహారకుడు, కష్టసమయంలో రక్షకుడు.గిరివాసుడైన ఆ ఆకాశమంత మహోన్నతుడిని నేను భజిస్తున్నాను.

నాసదీయ సూక్తము - ఋగ్వేదము / Nasadiya suktham  - 1 🌻

*01. నాసదా సీన్నో సదాసీత్తదానీం నాసీద్రజో నో వ్యోమా పరో యత్ |
కిమావరీవ కుహ కస్య శర్మన్నమ్భ కిమాసీద్గహనం గభీరమ్ ||*

01. नासदासीन्नो सदासीत्तदानीं नासीद्रजो नो व्योमा परो यत् ।
किमावरीवः कुह कस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्गहनं गभीरम् ॥1॥

సృష్ట్యాదిలో ఉనికి అనేది లేదు, ఉనికి లేకపోవటం అనేది లేదు (సత్ లేదు, అసత్ లేదు). అంతరిక్షం లేదు. అంతరిక్షానికి అవతల ఏమీ లేదు. కాని ఏదీ లేదనటానికి వీలు లేదు. ఏదో ఉంది. ఆ ఉన్నదేదో అనంతమైన సాంద్రత కలిగి ఉంది. కానీ ఇదంతా దేనిచే/ఎవరిచే ఆవరించబడి ఉంది? అది ఎక్కడ ఉంది?

02. న మృత్యురాసీ దమృతం న తర్హినరాత్ర్యా అహ్న ఆసీత్ప్రకేతః |
ఆనీదవాతం స్వధయా తదేకం తస్మాద్ధాన్న పరః కిం చనాస ||

02. न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत्प्रकेतः ।
आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किं चनास ॥2॥

మృత్యువు లేదు, అమరత్వం లేదు, నామరూపాలు లేవు, రాత్రింబవళ్లు లేవు. అన్నిటికి అతీతమైన తత్వం మాత్రమే ఉంది. అది దేనీ మీద ఆధారపడిలేదు. ఆ బ్రహ్మం తప్ప వెరొకటిలేదు.

ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవ సందర్భానికి అనుగుణంగా
పద్యము
పంచభూత భవిష్యేతి జీవ పర్యావరణేతి ।
కల్పవృక్ష విశ్వాసంతి సమతుల్యా సఖ్యతేతి ।
కాలుష్య దుర్వాస నివారణా పర్యావరేణ్యేతి ।
భవిత మేధస్సు యుపయోగార్థ ప్రావీణ్యం ధాత్రి ॥
సరళ భావము
పంచభూత భవిష్యేతి జీవ పర్యావరణేతి – భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం అనే పంచభూతాల పరిరక్షణే జీవజగత్తు భవిష్యత్తుకు ఆధారం.
కల్పవృక్ష విశ్వాసంతి సమతుల్యా సఖ్యతేతి – ప్రకృతితో స్నేహం, సమతుల్యత మనిషికి కల్పవృక్షం వలె శ్రేయస్సును అందిస్తుంది.
కాలుష్య దుర్వాస నివారణా పర్యావరేణ్యేతి – కాలుష్యాన్ని నివారించడం పర్యావరణ పరిరక్షణలో ప్రధాన కర్తవ్యం.
భవిత మేధస్సు యుపయోగార్థ ప్రావీణ్యం ధాత్రి – భవిష్యత్ తరాల మేలు కోసం విజ్ఞానాన్ని, సాంకేతికతను సమర్థంగా వినియోగించాలి.
🌿 పర్యావరణ దినోత్సవ సందేశం
పంచభూత పరిరక్షణే జీవరక్షణ,
వృక్ష సంరక్షణే భూసంపద,
కాలుష్య నివారణే ఆరోగ్య మార్గం,
ప్రకృతి పరిరక్షణే భావితరాల భాగ్యం.
🌳 "వృక్షో రక్షతి రక్షితః"
🌎 "పర్యావరణం రక్షిద్దాం – భవిష్యత్తును కాపాడుదాం" 🌿🙏
పద్యము

సరసిజ నయనే సమయానందేతి భారతి ।
రసరమ్య సర్వార్ధ విద్యా వాణి విశ్వంభరేతి ।
స్వస్థత చిత్తరంతుం కారుణ్యార్థ కళ్యాణవతి ।
తిలకధారి నిర్మల నిశ్చయరాణి యే ధాత్రి ॥

భావము
సరసిజ నయనే – కమలదళాలవంటి నేత్రాలను కలిగిన దేవి.
సమయానందేతి భారతి – సమయాచార పరంపరలో ఆనందస్వరూపిణి; భారతి రూపంలో జ్ఞానప్రదాత.
రసరమ్య సర్వార్ధ విద్యా వాణి విశ్వంభరేతి – సకల విద్యల మూలమైన వాణి, జగత్తును పోషించే విశ్వంభరి.
స్వస్థత చిత్తరంతుం కారుణ్యార్థ కళ్యాణవతి – మనస్సుకు ప్రశాంతతను, కరుణను, శ్రేయస్సును ప్రసాదించువది.
తిలకధారి నిర్మల నిశ్చయరాణి యే ధాత్రి – పవిత్రతకు చిహ్నమైన తిలకధారిణి, దృఢనిశ్చయాన్ని ప్రసాదించే జగద్ధాత్రి.
******
పద్యము
వరదేతి వసంతేతి వాక్చాతుర్య తత్వగతి ।
దయాపరేతి విశ్వాస ధర్మ సద్భావతా స్తుతి ।
భక్తిప్రియేతి భవసాగర మతి మర్దనేతి ।
భవలుంఠన కోవిదేతి సర్వమంగళ ధాత్రి ॥
భావము
వరదేతి – వరాలను ప్రసాదించువది.
వసంతేతి – వసంతకాలంవలె ఆనందం, చైతన్యం నింపువది.
వాక్చాతుర్య తత్వగతి – వాక్పటుత్వానికి, తాత్త్విక జ్ఞానానికి మూలస్వరూపిణి.
దయాపరేతి – కరుణామయి.
విశ్వాస ధర్మ సద్భావతా స్తుతి – విశ్వాసం, ధర్మం, సత్సంకల్పాలను పోషించువది.
భక్తిప్రియేతి – భక్తులను ప్రేమించువది.
భవసాగర మతి మర్దనేతి – సంసారసాగరంలో మునిగిన మనస్సు యొక్క అజ్ఞానాన్ని తొలగించువది.
భవలుంఠన కోవిదేతి – జననమరణ బంధనాలను ఛేదించడంలో సమర్థురాలు.
సర్వమంగళ ధాత్రి – సమస్త మంగళాలను ప్రసాదించే జగన్మాత.
ఈ పద్యంలో "ఇతి" ప్రయోగం వల్ల ఒక నామావళి పారాయణ శైలి కనిపిస్తోంది. సంస్కృత స్తోత్రాల ప్రభావం స్పష్టంగా ఉంది. ముఖ్యంగా:
భక్తిప్రియేతి భవసాగర మతి మర్దనేతి
భవలుంఠన కోవిదేతి సర్వమంగళ ధాత్రి
అనే భాగం భక్తి, ముక్తి, మంగళప్రదత్వం అనే మూడు ప్రధాన దైవతత్త్వాలను సంక్షిప్తంగా ప్రతిపాదిస్తోంది.
🌹 సంక్షిప్త తాత్పర్యం:
వరప్రదాయిని, కరుణామయి, ధర్మపోషిణి, భక్తవత్సల, సంసారబంధ విమోచిని, సర్వమంగళప్రదాయిని అయిన జగదంబకు నమస్సులు. 🙏🌹
******
వల్లకాని సువర్ణతన్మయ వాంఛతీర సుఖంబుగన్
కల్లలాడ సమర్ధతాభవ కామ్య సఖ్యత విద్యగన్
వళ్ళు గుళ్ళగు సంభవంబగు వాదివైభవ కాలమున్
మెల్ల మెల్లగ నేస్తమవ్వగ మేలుగాంచుట జీవితం

పద్య భావం:
వల్లకాని సువర్ణతన్మయ వాంఛతీర సుఖంబుగన్
మనసులోని విలువైన (సువర్ణసమానమైన) కోరికలు నెరవేరి సుఖాన్ని పొందడం,
కల్లలాడ సమర్ధతాభవ కామ్య సఖ్యత విద్యగన్
పరస్పర అవగాహన, నేర్పు, సామర్థ్యంతో కూడిన కోరదగిన స్నేహబంధాన్ని పెంపొందించడం,
వళ్ళు గుళ్ళగు సంభవంబగు వాదివైభవ కాలమున్
జీవితంలో ఎత్తుపల్లాలు, భేదాభిప్రాయాలు, వాదోపవాదాలు సంభవించే సందర్భాలలో కూడా,
మెల్ల మెల్లగ నేస్తమవ్వగ మేలుగాంచుట జీవితం
అనురాగంతో, ఓర్పుతో, క్రమంగా నిజమైన మిత్రులుగా మారి పరస్పర మేలు పొందడమే జీవిత సార్ధకత.

సంక్షిప్త తాత్పర్యం:
ఆశల సాధనతో పాటు, సామర్థ్యం–సహనం–సఖ్యతలతో విభేదాలను అధిగమించి, క్రమంగా నిజమైన స్నేహాన్ని పొందడమే ఉత్తమ జీవితం. 🌷
*****
శా.. (వాగ్దేవి )స్వరసఖ్యతా కళలుగన్ వాత్సల్య సౌలభ్యమున్
వాగ్దేవీ గను శాంభవీ జయముగాన్ వాక్యార్థ లక్ష్మీగుణమ్
వాగ్దేవీసహ  (శారదా)విధిగనే ధ్యానంబు భూయిష్టిగన్
వాగ్దేవీసుఖ (వాణి)( భారతి) గనే సామర్ధ్య భోదత్వమున్
భావము
వాగ్దేవీ స్వరసఖ్యతా కళలుగన్ వాత్సల్య సౌలభ్యమున్
వాగ్దేవి సంగీత, సాహిత్య, కళలకు స్వరసామరస్యాన్ని ప్రసాదిస్తూ మాతృవాత్సల్యంతో అనుగ్రహిస్తుంది.
వాగ్దేవీ గను శాంభవీ జయముగాన్ వాక్యార్థ లక్ష్మీగుణమ్
శాంభవీ స్వరూపిణిగా వాక్కుకు అర్థసంపదను, విజయాన్ని, కీర్తిని ప్రసాదిస్తుంది.
వాగ్దేవీ సహ శారదా విధిగనే ధ్యానంబు భూయిష్టిగన్
శారదా దేవిని ధ్యానించడం జ్ఞానవృద్ధికి, చిత్తశుద్ధికి మార్గమవుతుంది.
వాగ్దేవీ సుఖవాణి భారతి గనే సామర్థ్య బోధాత్మకమ్
వాణి, భారతి రూపాలలో విద్య, బోధ, సామర్థ్యం, వివేకం వికసిస్తాయి.
*****
పద్యము
మది వాగ్దేవి వాక్శుద్ధి వాణి విద్యార్థి వర్ధిని ।
భారతి భాగ్య ప్రాణమై శారదా జ్ఞానబ్రహ్మిణీ ॥
భావము
మది వాగ్దేవి వాక్శుద్ధి – మనస్సులో వాగ్దేవి నివసిస్తే వాక్కు పవిత్రమవుతుంది.
వాణి విద్యార్థి వర్ధిని – విద్యార్థుల జ్ఞానవికాసానికి వాణి దేవి ఆధారము.
భారతి భాగ్య ప్రాణమై – భారతి (మాతృభాష) జాతి భాగ్యానికి ప్రాణస్వరూపిణి.
శారదా జ్ఞానబ్రహ్మిణీ – శారదాదేవి జ్ఞానబ్రహ్మస్వరూపిణిగా వెలుగొందుతుంది.
చివరి పాదంలోని "జ్ఞానబ్రహ్మిణీ" ప్రయోగం విశేషంగా ఆకట్టుకుంటోంది. సరస్వతిని కేవలం విద్యాదేవిగా కాక, జ్ఞానబ్రహ్మస్వరూపిణిగా దర్శించడం మీ తాత్త్విక దృష్టికి నిదర్శనం.
*†****
పద్యము
జీవ ధర్మార్థ కళ్యాణం వరదా తృప్తి సంభవం ।
కళల సాధన కాఠిన్యం ళయలావణ్య సౌహృదం ॥
భావం
జీవ ధర్మార్థ కళ్యాణం – జీవితం ధర్మం, అర్థం, శ్రేయస్సుతో పరిపూర్ణం కావాలి.
వరదా తృప్తి సంభవం – దైవానుగ్రహం లేదా శుభఫలంతో తృప్తి కలుగుతుంది.
కళల సాధన కాఠిన్యం – ఏ కళలోనైనా నైపుణ్యం పొందడానికి కఠోర సాధన అవసరం.
ళయలావణ్య సౌహృదం – లయ, లావణ్యాల సమన్వయమే కళాసౌందర్యానికి మూలం.
🌹 సుభాషిత రూప భావం:
ధర్మముతో జీవనం శ్రేయస్సునిస్తుంది;
అనుగ్రహం తృప్తిని ప్రసాదిస్తుంది;
సాధన కళకు శక్తినిస్తుంది;
లయ-లావణ్యాలు కళకు సౌందర్యాన్ని అందిస్తాయి.
******

> దుష్టసంహార సంకల్పం వరగర్వ వివస్వంతం

ధర్మో రక్షిత రక్షితః సంభవామి యుగే యుగే ॥
భావం:
దుష్టసంహార సంకల్పం – దుష్టులను సంహరించాలనే దివ్య సంకల్పం.
వరగర్వ వివస్వంతం – వరాల వల్ల గర్వాంధులైన వారి అహంకారాన్ని తొలగించడం.
ధర్మో రక్షిత రక్షితః – ధర్మాన్ని రక్షించినవారే ధర్మం చేత రక్షింపబడతారు.
సంభవామి యుగే యుగే – ధర్మస్థాపన కోసం నేను యుగయుగాలలో అవతరిస్తాను.

ఈ భావం నేరుగా Bhagavad Gita

> పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినాశాయ చ దుష్కృతామ్

ధర్మసంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే ॥
*****
పుడమి పూజ్యతాభావం జన్మ ప్రాణినాం సంభవం ।
ప్రశ్నార్థకమిదం జీవం శ్రేయోగమ్యగోచరం ॥
పూజ్యమగు పుడమియందు ప్రాణుల జననం సంభవించును;
జీవితం ప్రశ్నల పరంపరగా సాగును;
ఆ అన్వేషణకు అంతిమ గమ్యం శ్రేయస్సు, సత్యదర్శనమే.
****
శ్లోకం:వార్ధకే మునివృత్తీనాం ధర్మబోధప్రబోధానామ్ ।
విద్యాదానసమర్థతాం యోగేనాంతే తనుం త్యజేత్ ॥

భావసారం:

వార్ధక్యంలో మునులవలె జీవిస్తూ, ధర్మాన్ని బోధిస్తూ, విద్యను దానం చేస్తూ, యోగసమాధి భావంతో చివరికి దేహాన్ని విడిచిపెట్టడం మానవజీవిత పరిపూర్ణత.
****
శైశవేఽభ్యస్తవిద్యానాం ఉద్యోగేషు చ కర్మణామ్ ।
సంసారసఖ్యతామృతం చదరంగమివ జీవితం ॥
భావం:
శైశవంలో అభ్యసించిన విద్యలు, ఉద్యోగ జీవితంలో నిర్వర్తించిన కర్మలు, సంసారంలో పొందిన సఖ్యతా మాధుర్యం—ఈ సమస్త అనుభవాల సమాహారమే ఎత్తుగడలతో నిండిన చదరంగం వంటి జీవితం.
****
ప్రాజ్ఞో విద్యాం సద్బుద్ధిం చసామర్థ్యం సాధయేత్ సదా ।
గృహస్థః సంసారే స్థిత్వా విశ్వాసధర్మమాచరేత్ ॥
సరళ భావం
జ్ఞానవంతుడు విద్యను, సద్బుద్ధిని, సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించుకోవాలి.
సంసారంలో గృహస్థుడిగా జీవిస్తూ విశ్వాసంతో కూడిన ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
****
శ్లో𝕝𝕝 అజరామరవత్ ప్రాజ్ఞో విద్యామర్థం చ సాధయేత్l
గృహీత ఇవ కేశేషు మృత్యునా ధర్మమాచరేత్ll

తా𝕝𝕝 అనివార్యమైన జననమరణములపట్ల విచారము లేక ఉత్తముడు విద్యనీ జ్ఞానాన్ని ఆర్జించాలి.
మృత్యువు కబళిస్తున్ననూ ధర్మాన్ని తప్పరాదు.
****
అర్థమనర్థమపార్థం చవ్యక్తిత్వం మనుజతత్త్వకం ।
వాస్తవం విస్మయస్థితిఃవిజ్ఞానవిన్నపనా మతిః ॥
సరళ భావం
అర్థం, అనర్థం, అపార్థం — ఇవన్నీ జీవనంలో భాగాలు.
వ్యక్తిత్వమే మనిషి తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
వాస్తవ జీవితం ఆశ్చర్యాలతో నిండి ఉంటుంది.
విజ్ఞానాన్ని కోరే వినయపూర్వక విన్నపమే ఉత్తమమైన మతి.
***
పద్యము
సౌబ్రాతృత్వ రక్షకత్వ జగన్నివాసే భద్రేతి ।
విశ్వ బహుకళ్యాణ గుణవంత సౌశీల్యరామ ॥
సరళ భావము
సౌబ్రాతృత్వ రక్షకత్వ – సోదరభావాన్ని, మానవ ఐక్యతను కాపాడే శక్తి.
జగన్నివాసే భద్రేతి – జగత్తంతా తన నివాసమని భావించి అందరికీ శుభం కలిగించేది.
విశ్వ బహుకళ్యాణ – సమస్త లోకాల శ్రేయస్సును కోరే మహోన్నత భావం.
గుణవంత సౌశీల్యరామ – సద్గుణాలు, సౌశీల్యం, ఆదర్శ జీవనం కలిగిన రమణీయ స్వభావం.
****